ਸੰਸਕਾਰ, ਸਿੱਖਿਆ ਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਅਵਸਥਾ

ਨੌਜਵਾਨ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ :

ਸੰਸਕਾਰ, ਸਿੱਖਿਆ ਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਅਵਸਥਾ

ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੌਮ ਦੀ ਉਨਤੀ ਲਈ ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਸਤਰ ਉੱਚਾ ਉਠਦਾ ਹੈ ਤਿਵੇਂ ਤਿਵੇਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।


1921 ਦੇ ਅਸਹਿਯੋਗ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਕਾਰਜ-ਕਰਮ ਵਿਚ ਕੌਂਸਿਲਾਂ, ਅਦਾਲਤਾਂ ਤੇ ਸਕੂਲ-ਕਾਲਜਾਂ ਦਾ ਬਾਈਕਾਟ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਜਿਹੜੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਕੂਲ-ਕਾਲਜ ਛੱਡ ਕੇ ਅਸਹਿਯੋਗ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿਚ ਆਏ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਜਿਵੇਂ ਬਨਾਰਸ ਵਿਚ 'ਕਾਸ਼ੀ ਵਿਦਿਆ ਪੀਠ', 'ਗੁਜਰਾਤ ਵਿਦਿਆ ਪੀਠ' ਤੇ ਪਟਨੇ ਵਿਚ 'ਬਿਹਾਰ ਵਿਦਿਆ ਪੀਠ' ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਤੇ ਦੂਜੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ 'ਤਿਲਕ ਸਕੂਲ ਆਫ ਪਾਲਿਟਿਕਸ' ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਸਾਧਾਰਨ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਲਜ ਪਿਆ।
ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਭਲਾ ਕਦੋਂ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਉਹ ਵੀ ਨੌਵੀਂ ਜਮਾਤ ਵਿੱਚੇ ਛੱਡ ਕੇ ਡੀ.ਏ.ਵੀ. ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਜਾ ਭਰਤੀ ਹੋਏ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਦਾ ਪੰਦਰਵਾਂ ਸਾਲ ਸੀ। ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਵਿਰਸੇ ਵਿਚ ਮਿਲਿਆ ਲੰਮਾਂ-ਝੰਮਾਂ ਕੱਦ, ਚੌੜੇ ਮੋਢੇ, ਨਰੋਈ-ਸੁਡੌਲ ਦੇਹ, ਗੋਰਾ-ਚਿੱਟਾ ਹੱਸਮੁੱਖ ਚਿਹਰਾ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸੰਕਲਪ। ਇਹ ਮਨਮਸਤ ਨੌਜਵਾਨ ਯਕਦਮ ਹੀ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਸੀ।
ਸਵਾਲ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਨੌਵੀਂ ਜਮਾਤ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਕਿੰਜ ਦਾਖ਼ਲ ਕੀਤਾ ਜਾਏ। ਜੈ ਦੇਵ ਗੁਪਤਾ ਡੀ.ਏ.ਵੀ. ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜਮਾਤੀ ਸਨ। ਉਹ ਵੀ ਸਕੂਲ ਛੱਡ ਕੇ ਅਸਹਿਯੋਗ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿਚ ਆ ਗਏ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਹਿਣ ਅਨੁਸਾਰ...'ਭਾਈ ਪਰਮਾ ਨੰਦ ਨੇ, ਜਿਹੜੇ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਰਵੇ-ਸਰਵਾ ਸਨ, ਨੌਵੀਂ ਜਮਾਤ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਮੋਹਲਤ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਤਿਆਰੀ ਕਰਕੇ ਦਸਵੀਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਨ ਪਾਸ ਕਰ ਲੈਣ। ਜੈ ਦੇਵ ਗੁਪਤਾ ਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਰਾਤਾਂ ਜਾਗ-ਜਾਗ ਕੇ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ ਤੇ ਦਸਵੀਂ ਦਾ ਇਮਤਿਹਾਨ ਪਾਸ ਕਰ ਲਿਆ ਤੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਏ।
ਆਚਾਰੀਆ ਜੁਗਲ ਕਿਸ਼ੋਰ ਕਾਲਜ ਦੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਸਨ। ਉਹ ਵਲਾਇਤ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਸਿੱਖਿਆ ਮੁਕੰਮਲ ਕਰਕੇ ਪਿੱਛੇ ਜਿਹੇ ਹੀ ਸਵਦੇਸ਼ ਵਾਪਸ ਆਏ ਸਨ ਤੇ ਜੀਵਨ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਸਮਰਪਿੱਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਸੁਤੰਤਰ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਸੁਹਿਰਦ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ। ਜਿਹੜੇ ਨੌਜਵਾਨ ਰਾਸ਼ਰਟੀ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਲਈ ਸਮਰਪਿੱਤ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਬੜਾ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਸਨ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਾਲਜ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ਨੂੰ ਬੜਾ ਸਹਿਜ, ਸੁਖਾਵਾਂ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
ਕਾਲਜ ਦੇ ਇਕ ਅਧਿਆਪਕ ਛਬੀਲ ਦਾਸ ਸਨ। ਜਿਹੜੇ (ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਲਿਖੇ ਜਾਣ ਤਕ) ਅੱਜ ਵੀ ਜਿਊਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਭਰੇ ਇਕ ਅਧਿਅਨਸ਼ੀਲ ਤੇ ਮਨਨਸ਼ੀਲ ਨੌਜਵਾਨ ਸਨ। ਤਿੱਖੀ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਸਫਲ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਉਹਨਾਂ ਐਮ.ਏ. ਵਿੱਚੇ ਛੱਡ ਕੇ ਕਾਲਜ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਉਮਰ ਭਰ ਦੇਸ਼ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਣ ਕਰਕੇ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੇ 'ਲੋਕ ਸੇਵਕ ਮੰਡਲ' ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਬਣ ਗਏ। ਜਨਤਾ ਵਿਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਚੇਤਨਾ ਜਗਾਉਣ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੇ 'ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ', 'ਹਮ ਸਵਰਾਜ ਕਿਉਂ ਚਾਹਤੇ ਹੈਂ?', 'ਸੋਸ਼ਲਿਜ਼ਮ', 'ਭੂਖਾ ਬਹਿਸ਼ਤ', 'ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕਹਾਣੀਆਂ', 'ਇਨਕਲਾਬੀ ਸ਼ਰਾਰੇ', 'ਕਿਉਂ ਔਰ ਕੈਸੇ', ਆਦੀ ਪੁਸਤਕਾਂ ਤੇ ਅਗਿਣਤ ਪੈਂਫਲੇਟ ਲਿਖੇ। 1985 ਵਿਚ ਉਹਨਾ ਨੇ 'ਮੇਰੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਯਾਤਰਾ' ਨਾਂ ਹੇਠ ਆਪਣੀ ਆਤਮ-ਕਥਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਲਜ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਸੁਣੋ...:
“ਤੁਰੰਤ ਮੇਰੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਲਜ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਮੈਂ ਉੱਥੇ ਕਾਲਜ ਦੀਆਂ ਕਲਾਸਾਂ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸਾਂ। ਉਸ ਤੋਂ ਅਗਲੇ ਵਰ੍ਹੇ ਕਾਲਜ ਦੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਆਚਾਰੀਆ ਜੁਗਲ ਕਿਸ਼ੋਰ ਦੇ ਰਟਾਇਰ ਹੋ ਜਾਣ ਪਿੱਛੋਂ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਮੈਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਇਤਿਹਾਸ ਵੀ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸਾਂ।”
ਫੇਰ ਇਹ ਦੱਸਣ ਪਿੱਛੋਂ ਕਿ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਲਜ ਬਰੇਡਲਾ ਹਾਲ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ ਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲੈਣ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਭਰ ਤੋਂ ਦੋ ਸੌ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਲਾਹੌਰ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਸਨ, ਲਿਖਿਆ ਹੈ...:
“ਸ਼ੁਰੂ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਕੁਝ ਦਿਨ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਉੱਥੇ ਆ ਕੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਲਜ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਆਮ ਕਾਲਜਾਂ ਨਾਲੋਂ ਬੜੀ ਭਿੰਨ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਇਤਿਹਾਸ, ਅਰਥ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰ ਪੜ੍ਹਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਸਾਰੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਹਿੰਦੀ ਜਾਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੋਰਸ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਹੀ ਮਿਲਦੀਆਂ ਸਨ।”
ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਵਾਲੇ ਅਧਿਆਪਕ, ਖ਼ੁਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਪੁਸਤਕਾਂ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। ਮੁੰਡਿਆਂ ਦੇ ਖੇਡਣ ਤੇ ਸ਼ਰੀਰਕ ਕਸਰਤ ਦਾ ਕੋਈ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਵਿਵਹਾਰਕ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ ਉੱਥੇ ਗੋਸ਼ਟੀਆਂ, ਸੰਵਾਦਾਂ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਨਿੱਤਨੇਮ ਵਾਂਗ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਸਮਾਜ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਵਾਨਗੀਆਂ—ਇਤਿਹਾਸ, ਅਰਥ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਸਨ। ਸਾਇੰਸ ਦਾ ਤਸੱਲੀ-ਬਖ਼ਸ਼ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕਾਲਜ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿਚ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਹੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਚਰਚਾ ਛਿੜੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ।
ਭਾਰਤ ਦਾ ਪੁਰਾਤਨ ਇਤਿਹਾਸ ਤਾਂ ਗੁਰੂਕੁਲ ਕਾਂਗੜੀ ਦੇ ਸਨਾਤਕ ਪੰਡਤ ਜੈ ਚੰਦ ਵਿਧਾਲੰਕਾਰ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਸਨ ਪਰ ਯੂਰਪ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਅਧੁਨਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਭਾਈ ਪਰਮਾ ਨੰਦ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਡੀ.ਏ.ਵੀ. ਕਾਲਜ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਵੀ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੈਦਿਕ ਧਰਮ ਦੇ ਪਰਚਾਰ ਲਈ ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉੱਥੋਂ ਉਹ ਇੰਗਲੈਂਡ ਚਲੇ ਗਏ ਤੇ ਲੰਦਨ ਦੀ ਮੁੱਖ ਰਿਸਰਚ ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ 'ਭਾਰਤਵਰਸ਼ ਕਾ ਇਤਿਹਾਸ' ਲਿਖਿਆ, ਜਿਹੜਾ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਕੰਡੇ ਵਾਂਗ ਚੁੱਭਨ ਲੱਗਾ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਇੰਗਲੈਂਡ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਆਏ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਜਬਤ ਕਰ ਲਈ। ਤੇ ਫੇਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਸ਼ਾਜਿਸ਼ ਵਿਚ ਫਸਾ ਕੇ ਸਜਾਏ-ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤੀ।
ਪੰਡਤ ਮਦਨ ਮੋਹਨ ਮਾਲਵੀਆ ਤੇ ਪਾਦਰੀ ਸੀ.ਐਫ. ਏਂਡਰੂਜ਼ ਨੇ ਵਾਇਸਰਾਏ ਲਾਰਡ ਹਾਰਡਿੰਗ ਨੂੰ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ 'ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਇਕ ਪੁਸਤਕ ਲਿਖਣ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਿਚ ਸਜ਼ਾਏ-ਮੌਤ ਦੇ ਦੇਣਾ ਭਾਰੀ ਅਤਿਆਚਾਰ ਤੇ ਅਨਿਆਂ ਹੈ।' ਵਾਇਸਰਾਏ ਨੇ ਭਾਈ ਪਰਮਾ ਨੰਦ ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਕੇ ਅੰਡੇਮਾਨ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਜਿੱਥੋਂ ਪੰਜ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਭਾਈ ਪਰਮਾ ਨੰਦ ਯੂਰਪ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਸਨ—ਜਿਹੜਾ ਯੁੱਧਾਂ, ਕਰਾਂਤੀਆਂ ਤੇ ਮਾਰ-ਕਾਟ ਦੀਆਂ ਭਿਆਨਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਸਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਅਪੀਲ ਉੱਤੇ ਕਾਲਜ ਹੱਸ ਕੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਨੌਜਵਾਨ ਜਦੋਂ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਭਾਈ ਪਰਮਾ ਨੰਦ ਦੇ ਪੜ੍ਹਾਏ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਦੇ ਤਾਂ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਸੋਚਣ ਉੱਪਰ ਮਜ਼ਬੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਕਿ ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਦੇ ਹੋਰਨਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗਲ਼ੇ ਵਿਚੋਂ ਦਾਸਤਾ ਵਾਲਾ ਪੱਟਾ ਲਾਹੁਣ ਲਈ ਗੋਲੀ, ਬਾਰੂਦ, ਹਥਿਆਰ ਤੇ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਰਸਤਾ ਅਪਣਾਇਆ ਹੈ ਤਾਂ ਫੇਰ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਇਕ ਵਰ੍ਹੇ ਦੇ ਵਿਚ-ਵਿਚ ਅਹਿੰਸਾ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਢੰਗ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਿਵਾਅ ਦੇਣਗੇ! ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਲਜ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅਕਸਰ ਇਹ ਸੋਚਦੇ ਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਕਿ 'ਕੀ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਹਵਾਈ ਕਿਲੇ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਬਣਾ ਰਹੇ!' ਇਹੀ ਵਿਚਾਰ ਨੈਸ਼ਲ ਕਾਲਜ ਦੇ ਕੁਝ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਵੀ ਉਠਦੇ।”
ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ' ਸ਼ਬਦ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਇੰਜ ਜੁੜਿਆ ਕਿ ਉਹ ਅੱਜ ਵੀ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਛਬੀਲ ਦਾਸ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 'ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਔਰ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਲੇਜ' ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਉਹਨਾਂ ਹੋਰ ਲਿਖਿਆ ਹੈ...:
“ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਜਿੱਥੇ ਇਕ ਜੋਸ਼ੀਲਾ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸੀ, ਓਥੇ ਹੀ ਇਕ ਬੜਾ ਅੱਛਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵੀ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਅਧਿਆਪਕ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਮੈਂ ਇਹ ਗੱਲ ਦਾਅਵੇ ਨਾਲ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਵਿਚ ਬੜਾ ਆਨੰਦ ਆਉਂਦਾ ਸੀ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਬੇਹੱਦ ਸ਼ੌਕ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਨਵੀਂ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਨਾਂ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆ ਗਿਆ, ਉਸਨੇ ਫ਼ੌਰਨ ਉਸਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਫਰਮਾਇਸ਼ ਕੀਤੀ। ਵੈਸੇ ਤਾਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ, ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿੰਨੀਆਂ ਕੁ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਹੁਣ ਤਕ ਯਾਦ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਕਿਹੜੀ ਕਿਤਾਬ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਸੰਦ ਸੀ—ਉਹ ਸੀ 'ਕਰਾਈ ਫਾਰ ਜਸਟਿਸ' (ਨਿਆਂ ਲਈ ਪੁਕਾਰ)। ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਲੜਨ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਕਿੰਨੀ ਕੁੱਟ-ਕੁੱਟ ਕੇ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ।”
ਇਕ ਹੋਰ ਅਧਿਆਪਕ ਗੁਰੂਕੁਲ ਕਾਂਗੜੀ ਦੇ ਸਨਾਤਕ ਜੈ ਚੰਦਰ ਵਿਧਾਲੰਕਾਰ ਸਨ। ਉਹ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦਾ ਪੁਰਾਤਨ ਤੇ ਅਧੁਨਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਸਿਲੇਬਸ ਵਿਚ ਰੌਲਟ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਤੇ ਅਸਹਿਯੋਗ ਅੰਦੋਲਨ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਰੌਲਟ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਲਈ ਹੋਈਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦਾ ਬਿਓਰੇਵਾਰ ਵਰਨਣ ਸੀ। ਇਹ ਰਿਪੋਰਟ ਦੋ ਸੌ ਛੱਬੀ ਸਫਿਆਂ ਉੱਤੇ ਫ਼ੈਲੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਟੀਚਾ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਅਪਰਾਧੀ ਸਿੱਧ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਰੌਲਟ ਕਮੇਟੀ ਨੂੰ ਸਿਡੀਸ਼ਨ ਕਮੇਟੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸਿਡੀਸ਼ਨ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਅਰਥ ਹੈ ਰਾਜ-ਧਰੋ ਯਾਨੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਕਰਾਂਤੀ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜ-ਧਰੋ ਮੰਨਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿਚ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਪੜਯੰਤਰਾਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਭਰਿਆ ਬਿਓਰਾ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਵਿਚ ਆਈਆਂ ਔਕੜਾਂ ਤੇ ਅੱਗੋਂ ਲਈ ਦਮਨਕਾਰੀ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾਉਣ ਦੀਆਂ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ਾਂ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਬਿਨਾਂ ਕਾਰਨ ਗਿਰਫਤਾਰ ਕਰਨ, ਤਲਾਸ਼ੀ ਲੈਣ, ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਕਰ ਦੇਣ ਤੇ ਜਮਾਨਤ ਨਾ ਲੈਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਪੁਲਸ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦਾ ਲਹੂ ਉਬਾਲੇ ਖਾਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਘਿਰਣਾ ਹੋਰ ਵਧ ਜਾਂਦੀ। ਜੈ ਚੰਦਰ ਵਿਧਾਲੰਕਾਰ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਦੀ ਦਮਨ ਨੀਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਅਸਹਿਯੋਗ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਤਾਂ ਇਹ ਗੱਲ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਕਿ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਸਤਿਆਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਾਂਤੀ ਵਿਰੋਧੀ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਸਾਡੇ ਹੱਥ-ਪੈਰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਦਮਨ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਚੁੱਪਚਾਪ ਸਹਿਣ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਘਿਰਣਾ ਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਜੈ ਚੰਦਰ ਵਿਧਾਲੰਕਾਰ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿਚ ਕਿਵੇਂ ਆਏ ਤੇ ਫੇਰ ਉਹਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਆਦੀ ਕਾਲਜ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦਾ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਕਿੰਜ ਸੰਪਰਕ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਇਹ ਵੀ ਇਕ ਦਿਲਚਸਪ ਕਹਾਣੀ ਹੈ। ਸ਼ਚੀਂਦਰ ਨਾਥ ਸਾਨਿਆਲ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ...:
“ਸ਼੍ਰੀ ਛੇਦੀ ਲਾਲ ਨਾਲ ਸੰਗਠਨ ਦੇ ਕੰਮ ਦੇ ਸਿਲਸਿਲੇ ਵਿਚ ਮੈਂ ਫਤਹਿ ਗੜ੍ਹ ਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸਾਂ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਤੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਵੀ ਜਾਣਾ ਸੀ। ਸਾਡੇ ਸੰਗਠਨ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਜਿੰਨੀਆਂ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਵੀ ਹੋ ਸਕੇ, ਓਨੀਆਂ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤਿਆਗੀ ਤੇ ਦਲੇਰ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਲਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਏ। ਇੰਜ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧਾ ਕੇ ਇਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦਲ ਬਣ ਜਾਏਗਾ। ਪਿੰਡ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਕੰਮ ਨਿਪਟਾ ਕੇ ਅਸੀਂ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਗੰਗਾਜੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਬੈਠੇ ਸੁਸਤਾ ਰਹੇ ਸਾਂ। ਕੁਝ ਚਿਰ ਪਿੱਛੋਂ ਉਠ ਕੇ, ਗੰਗਾਜੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ-ਕਿਨਾਰੇ, ਘਾਟ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਘੁੰਮਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਇਹ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹਿਆ ਕਿ ਕੋਈ ਅਜਿਹੀ ਜਗ੍ਹਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਜਿੱਥੇ ਬੰਦਾ ਬਾਹਰੋਂ ਆ ਕੇ ਟਿਕ ਸਕਦਾ ਹੋਵੇ।...ਅਸੀਂ ਇਧਰ ਉਧਰ ਖੋਜੀ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਦੇਖ ਰਹੇ ਸਾਂ ਕਿ ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਰਗੀ ਬੁੱਢੇ-ਬੁੱਢੀਆਂ, ਔਰਤਾਂ ਤੇ ਨਿਆਣਿਆਂ ਦੀ ਭੀੜ ਵਿਚ ਨੌਜਵਾਨ ਵੀ ਹੈਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਤੇ ਜੇ ਹੈਨ ਤਾਂ ਕੀ ਉਹ ਪੜ੍ਹੇ ਲਿਖੇ ਨੇ ਜਾਂ ਅਣਪੜ੍ਹ। ਯਾਨੀਕਿ ਮੈਂ ਇਸ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨਾਲ ਵੀ ਦੇਖਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸਾਂ ਕਿ ਸਾਡੇ ਕੰਮ ਦਾ ਕੋਈ ਨੌਜਵਾਨ ਇਸ ਭੀੜ ਵਿਚ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਅਚਾਨਕ ਮੇਰੀ ਨਿਗਾਹ ਇਕ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਬੈਠੇ, ਕੁਝ ਪੜ੍ਹ ਰਹੇ ਇਕ ਨੌਜਵਾਨ ਉੱਤੇ ਪਈ। ਮੇਰਾ ਮਨ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਸਿੱਧਾ ਉਸ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਮੇਰੇ ਨਾਲਦੇ ਇਕ-ਦੋ ਸਾਥੀ ਵੀ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹੀ ਅੰਦਰ ਵੜ ਗਏ। ਸਾਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਕਿਤਾਬ ਤੋਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਹਟਾ ਕੇ ਸਾਡੇ ਵੱਲ ਦੇਖਣ ਲੱਗਾ। ਉਸ ਨੌਜਵਾਨ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਸਾਫ ਪੜ੍ਹਿਆ ਕਿ ਉਹ ਕਿੰਨਾਂ ਮਗਨ-ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਕਿਤਾਬ ਪੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਧਿਆਨ ਆਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਕਿਤਾਬ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ। ਉਹ ਕਿਤਾਬ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਸ ਨੌਜਵਾਨ ਤੋਂ ਮੁਆਫ਼ੀ ਮੰਗਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ 'ਏਸ ਜਗ੍ਹਾ ਇਕ ਨੌਜਵਾਨ ਨੂੰ ਏਨਾ ਮਗਨ ਹੋ ਕੇ ਕਿਤਾਬ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਦੇਖਿਆ, ਮਨ ਵਿਚ ਜੁਗਿਆਸਾ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਤੇ ਅਸੀਂ ਅੰਦਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆ ਗਏ।' ਨੌਜਵਾਨ ਨੇ ਖਿੜੇ ਮੱਥੇ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਤਖ਼ਤਪੋਸ਼ ਉੱਤੇ ਹੀ ਬਿਠਾਅ ਲਿਆ। ਉਹ ਵਿਚਾਰਾ ਵੀ ਤਾਂ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਮੈਂ ਦੇਖਿਆ, ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਉੱਤੇ ਜਟਿਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਅਧੁਨਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਸੀ। ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਨੌਜਵਾਨ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਹੋਣ ਲੱਗੀ। ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਇਸ ਨੌਜਵਾਨ ਦੀ ਭੈਣ ਪਾਰਵਤੀ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਸਤਿਆਗ੍ਰਹਿ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਸਿਲਸਿਲੇ ਵਿਚ ਇਕ ਗਰਮ ਭਾਸ਼ਣ ਦੇਣ ਕਰਕੇ ਰਾਜ-ਧਰੋਹੀ ਕਹਿ ਕੇ ਦੋ ਸਾਲ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਫਤਹਿ ਗੜ੍ਹ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਫਤਹਿ ਗੜ੍ਹ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਆਪ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਅਧਿਆਪਕ ਹੈ। ਨਾਂ ਹੈ ਅਧਿਆਪਕ ਜੈ ਚੰਦਰ ਵਿਧਾਲੰਕਾਰ। ਇਹ ਗੁਰੂਕੁਲ ਦੇ ਸਨਾਤਕ ਸਨ ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਖੋਜ ਕਰਕੇ ਦੋ ਗ੍ਰੰਥ ਵੀ ਲਿਖ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਭੈਣ ਦੀ ਗੱਲ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਤੇ ਸਤਿਆਗ੍ਰਹਿ ਬਾਰੇ ਖ਼ੂਬ ਗੱਲਾਂ ਹੋਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਫੇਰ ਹਿੰਸਾ, ਅਹਿੰਸਾ ਬਾਰੇ ਮਹਾਤਮਾ ਜੀ ਦੀ ਨੀਤੀ ਤੇ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਅੰਦੋਲਨ ਬਾਰੇ ਵੀ ਲੰਮੀ ਚੌੜੀ ਗੱਲਬਾਤ ਹੋਈ। ਜੈ ਚੰਦਰ ਜੀ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਅੰਡੇਮਾਨ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਲਗਭਗ ਚਾਰ ਸਾਲ ਤਕ ਉੱਥੇ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਤਾਂ ਉਹ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਖਿੱਚੇ ਗਏ...ਇੰਜ ਜੈ ਚੰਦਰ ਜੀ ਸਾਡੇ ਦਲ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਮੈਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਆਉਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ। ਮੈਂ ਲਾਹੌਰ ਗਿਆ। ਅਧਿਆਪਕ ਜੈ ਚੰਦਰ ਦੇ ਘਰ ਹੀ ਮਹਿਮਾਨ ਬਣ ਕੇ ਰਿਹਾ। ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਕੁਝ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਹੋਈ। ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਦਾ ਨਾਂ ਸੀ, ਸਰਦਾਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ। ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਤਾਂ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਕੋਈ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਦਾ, ਕੋਈ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਦਾ ਤੇ ਕੋਈ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਦਾ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੇ ਮਸਹੂਰ ਕਾਲਜ 'ਤਿਲਕ ਸਕੂਲ ਆਫ ਪਾਲਿਟਿਕਸ' ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਨ। ਇਕ ਇਕ ਕਰਕੇ ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂਬਾਤਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਹਥਿਆਰ ਬੰਦ ਕਰਾਂਤੀ ਦੇ ਰਾਹ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਭਾਰਤ ਕਦੀ ਵੀ ਆਜ਼ਾਦ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਤੇ ਹਥਿਆਰ ਬੰਦ ਕਰਾਂਤੀ ਹੋਣੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ ਤੇ ਸੰਭਵ ਵੀ। ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਤੇ ਪਿਛਲੇ ਕਰਾਂਤੀ ਯੁੱਗ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਫਰੋਲਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਮੈਂ ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕਰਾਂਤੀ ਦਾ ਰਾਹ ਦਿਖਾਇਆ।”
ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਜਿਹੜੇ ਹੋਰ ਨੌਜਵਾਨ ਇਸ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਦਲ ਵਿਚ ਦੀਕਸ਼ਤ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਸੁਖਦੇਵ, ਭਗਵਤੀ ਚਰਣ ਵੋਹਰਾ, ਰਾਮ ਕਿਸ਼ਨ ਤੇ ਯਸ਼ ਪਾਲ ਵੀ ਸਨ। ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਨੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਲਜ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਦੁਆਰਕਾ ਦਾਸ ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵੀ ਕੀਤੀ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਤਿਹਾਸ, ਰਾਜਨੀਤੀ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਤੇ ਸਮਾਜ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਸੰਬੰਧੀ ਬਹੁਮੁੱਲ ਕਿਤਾਬਾਂ ਤਾਂ ਹੈ ਹੀ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਦੇ ਅਖ਼ਬਾਰ-ਰਸਾਲੇ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਉੱਥੋਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਆ ਕੇ ਖ਼ੂਬ ਪੜ੍ਹਦੇ ਤੇ ਖ਼ੂਬ ਬਹਿਸਾਂ ਕਰਦੇ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਵੀ ਇਹਨਾਂ ਵਿਚ ਜੁਗਿਆਸਾ ਜਗਾਉਂਦੇ ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਲੈਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਤਰਕ ਦੀ ਕਸੌਟੀ ਉੱਤੇ ਨਿਰਖਣਾ-ਪਰਖਣਾ ਸਿਖਾਉਂਦੇ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ...“ਅਸਹਿਯੋਗ ਅੰਦੋਲਨ ਦੌਰਾਨ ਮੈਂ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਹੀ ਮੈਂ ਸਮੁੱਚੀ ਧਾਰਮਕ ਸਮੱਸਿਆ ਬਾਰੇ ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਈਸ਼ਵਰ ਬਾਰੇ ਵੀ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਸੋਚਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਅਖ਼ੀਰ ਇਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਵਿਚਾਰ ਚਰਚਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਪਰ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਵੀ ਈਸ਼ਵਰ ਵਿਚ ਮੇਰਾ ਪੱਕਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ। ਉਦੋਂ ਤਕ ਮੈਂ ਦਾੜ੍ਹੀ ਕੇਸ ਰੱਖ ਲਏ ਸਨ, ਪਰ ਫੇਰ ਵੀ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਧਰਮ ਦੇ ਮਿਥਿਹਾਸ ਜਾਂ ਕੱਟੜ ਸਿਧਾਂਤ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਧਰਮ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ।”
ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਭਰੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਜਨਤਾ ਵਿਚ ਪਰਚਾਰਨ-ਪਰਸਾਰਨ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੇ 'ਨੈਸ਼ਨਲ ਨਾਟਕ ਕੱਲਬ' ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵੀ ਕੀਤੀ। 'ਭਾਰਤ ਦੁਰਦਸ਼ਾ', 'ਮਹਾਰਾਣਾ ਪ੍ਰਤਾਪ' ਤੇ 'ਸਿਕੰਦਰ ਗੁਪਤ' ਆਦੀ ਜਿਹੜੇ ਨਾਟਕ ਖੇਡੇ ਜਾਂਦੇ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਮਰਾਟ ਚੰਦਰ ਗੁਪਤ ਦੇ ਅਭਿਨੇਅ 'ਤੇ ਮੁਗਧ ਹੋ ਕੇ ਭਾਈ ਪਰਮਾ ਨੰਦ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਟੇਜ ਉੱਤੇ ਹੀ ਛਾਤੀ ਨਾਲ ਲਾ ਲਿਆ ਸੀ ਤੇ ਬੜੇ ਮੋਹ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਸੀ, “ਮੇਰਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸ਼ਸ਼ੀ ਗੁਪਤ ਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗਾ।” ਕੁਝ ਨਾਟਕ ਅਜਿਹੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ, ਜਿਹੜੇ ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਿਮ ਏਕਤਾ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸਨ ਤੇ ਧਾਰਮਕ ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਉੱਪਰ ਸੱਟ ਮਾਰਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਨਾਟਕ ਲਾਹੌਰ, ਲਾਇਲਪੁਰ, ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ, ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਤੇ ਹਰ ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਦਿਖਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਜਿੱਥੇ ਕਾਂਗਰਸ ਕਮੇਟੀ ਆਪਣਾ ਕੋਈ ਇਜਲਾਸ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਜਿਹੜੇ ਗੀਤ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਤਿੰਨ ਇੰਜ ਸਨ...:
   1.
 ਗਲੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚ ਫਿਰਨ ਨਿਵਾਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਇੱਜਤ ਦੇ ਮਤਵਾਲੇ।
 ਹਿੰਦੂ ਕਹੇ ਮੈਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ, ਮੇਰਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ...
 ਮੁਸਲਿਮ ਕਹੇ ਇਕ ਕਾਰਹੂੰ ਸਾਡਾ, ਸਾਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਹੁਕਮ ਰਬਾਬਾ

   2.
 ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਮੇਂ ਦਿਨ ਹਿੰਦ ਮੇਂ ਰਾਤ ਹੈ
 ਹਿੰਦ ਵਾਲੋ ਬਤਾਓ ਯਹ ਕਿਆ ਬਾਤ ਹੈ?
 ਬਾਤ ਬਾਤੋਂ ਸੇ ਹਰਗਿਜ਼ ਬਨੇਗੀ ਨਹੀਂ,
 ਮਰ ਮਿਟੋ ਬਾਤ ਪਰ ਬਾਤ ਕੀ ਬਾਤ ਹੈ।

   3.
 ਜਰਾ ਵੀ ਲਗਨ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲਗ ਗਈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ
 ਓਹ ਮਜਨੂੰ ਬਣੇ ਫਿਰਦੇ ਨੇ ਹਰ ਸਹਿਰਾ ਹਰ ਬਨ ਦੇ ਵਿਚ
 ਦਿਨ ਨੂੰ ਚੈਨ ਕਦੀ ਨਾ ਲੈਂਦੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਓਹ ਨਾ ਸੌਂਦੇ ਵੇ...
 ਬੜ-ਬੜਾ ਕੇ ਨੀਂਦ ਦੇ ਵਿਚ, ਡਠ ਕੇ ਕੈਂਹਦੇ ਵੇ....

ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਨਾਟਕਾਂ ਉੱਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਾ ਦਿੱਤੀ।
ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਦੇਸ਼-ਭਗਤ ਮਾਡਰੇਟਾਂ ਦਾ ਜ਼ਰਾ ਵੀ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਇਹ ਰੂਪ ਸੀ, ਤੇ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿਚ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਜਿਹੜਾ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਵੀ ਦੇਖ ਲਓ...ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਅਧਿਅਨ ਨਾਲ ਹੀ ਦੇਸ਼-ਭਗਤੀ ਤੇ ਰਾਜ-ਭਗਤੀ ਜਾਂ ਸੱਚ ਤੇ ਝੂਠ ਨੂੰ ਨਿਖੇੜਿਆ ਤੇ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਤੋਂ ਸਕੂਲ-ਕਾਲਜਾਂ ਦੇ ਬਾਈਕਾਟ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਏਸ਼ੀਆਈ ਸਭਿਅਤਾ ਦੇ ਨੇਮ-ਬੱਧ ਅਧਿਅਨ ਤੇ ਪੱਛਮੀ ਵਿਗਿਆਨ, ਧਰਮ, ਰਾਜਨੀਤੀ-ਸ਼ਾਸਤਰ, ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਧੰਦਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਜਿਹੜਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਬਣਾਇਆ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਛਿੱਕੇ ਟੰਗ ਦਿੱਤਾ ਤੇ 19 ਜਨਵਰੀ 1921 ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰਾ ਕੀਤਿਆਂ 'ਯੰਗ ਇੰਡੀਆ' ਵਿਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀਆਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਲਈ ਇਕ ਹੋਰ ਹੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰਕੇ ਇਕ ਚੰਗਾ ਖਾਸਾ ਬੰਬ ਦਾ ਗੋਲਾ ਸੁੱਟਿਆ...:
“ਅਸੀਂ ਇਕ ਅਧਿਆਤਮਕ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਜੂਝ ਰਹੇ ਹਾਂ...ਕਿਸੇ ਸਾਧਾਰਨ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਜਿਊਂ ਰਹੇ ਅਸੀਂ। ਆਮ ਕਾਰਜ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਸਾਧਾਰਨ ਯੁੱਗਾਂ ਵਿਚ ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਇਕ ਸਾਲ ਵਿਚ ਸਵਰਾਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਨਿਹਚੇ ਉੱਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹਾਂ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਹੋਰ ਕੰਮਾਂ ਵੱਲੋਂ ਧਿਆਨ ਹਟਾ ਕੇ ਪੂਰਾ ਧਿਆਨ ਇਸੇ ਉਦੇਸ਼ ਉੱਤੇ ਕੇਂਦਰਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਭਰ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ (ਜਿਹੜੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ) ਇਹ ਸਲਾਹ ਦੇਣ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹ ਇਕ ਸਾਲ ਲਈ ਸਾਧਾਰਨ ਸਿੱਖਿਆ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਸਮਾਂ ਹੱਥ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੂਤ ਕੱਤਨ ਲਈ ਅਰਪਣ ਕਰ ਦੇਣ। ਇਹ ਮਾਤ੍ਰਭੂਮੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸੇਵਾ ਹੋਵੇਗੀ ਤੇ ਸਵਰਾਜ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਅਤੀ ਸੁਭਾਵਕ ਸਹਾਇਤਾ ਹੋਵੇਗੀ। ਸਾਡੇ ਹਾਕਮਾਂ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਜਿਸਤ ਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਹਰ ਕਾਰਖ਼ਾਨੇ ਨੂੰ ਅਸਲਾਘਰ ਵਿਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਇਸ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਹਰੇਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਕੂਲ ਤੇ ਕਾਲਜ ਨੂੰ ਸਲਾਹ ਦੇਂਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਖਾਤਰ ਪੂਨੀਆਂ ਤੋਂ ਸੂਤ ਦੇ ਗਲੋਟੇ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਕਾਰਖ਼ਾਨਾ ਬਣ ਜਾਣ।”
ਤੇ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਜੋਸ਼ੀਲੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਤ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ...:
“ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਛੁੱਟੀ ਹੋਈ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਜ਼ੋਰ ਦਿਆਂਗਾ ਕਿ ਜਿੱਥੋਂ ਤਕ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕੇ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਪੂਰੇ ਸਾਲ ਵਿਚ ਬੜੀ ਹੀ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ ਨਾਲ ਜਲਦ ਤੋਂ ਜਲਦ ਸਵਰਾਜ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਸਾਧਨਾ ਦਾ ਅਧਿਅਨ ਕਰੋ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਚਰਖੇ ਦਾ ਤੋਹਫ਼ਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਤੇ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਆਰਥਕ ਮੁਕਤੀ ਇਸੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੋ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਇਸ ਸੁਝਾਅ ਨੂੰ ਰੱਦ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ ਤੇ ਉਸ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹੋ ਜਿਸਦਾ ਦੇਸ਼ਬੰਧੂ ਨੇ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਲਜ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਕਮ-ਸੇ-ਕਮ ਚਾਰ ਘੰਟੇ ਰੋਜ਼ ਚਰਖਾ ਕੱਤਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਲਈ ਹੈ।”
ਇਹ ਮਾਤ੍ਰਭੂਮੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਹੀਂ, ਮਾਤ੍ਰਭੂਮੀ ਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨਾਲ ਛਲ ਸੀ। ਧਾਗੇ ਦੇ ਗਲੋਟਿਆਂ ਦੀ, ਜਿਸਤ ਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕਰਨਾ ਤੇ ਇੰਜ ਇਕ ਸਾਲ ਵਿਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਿਵਾਉਣ ਦਾ ਵਾਅਦਾ, ਇਸ ਕਰਾਂਤੀ ਵਿਰੋਧੀ ਰਾਜ-ਭਗਤ ਦਾ ਬੜਬੋਲਾਪਨ ਸੀ ਤੇ ਉਸਦਾ ਇਕੋ ਇਕ ਮੰਤਕ ਸਾਡੇ ਵਿਚਾਰ-ਵਿਹਾਰ ਨੂੰ ਚਰਖੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਅਪਾਹਜ ਕਰ ਦੇਣਾ ਸੀ। ਗੁਜਰਾਤ ਵਿਚ ਜਿਹੜਾ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਕੂਲ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਇੰਦੁ ਲਾਲ ਯਾਗਿਅਕ ਉਸਦੀ ਸੀਨੇਟ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ...“ਰਾਜਨੀਤਕ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਗਿਡਵਾਨੀ ਉੱਤੇ ਇਕ ਜੈਨ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਠੋਸ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸਕੂਲ ਦੇ ਅਹਾਤੇ ਵਿਚ ਇਕ ਸਵਰਾਜ ਆਸ਼ਰਮ ਨਾਂ ਦੀ ਅਨੋਖੀ ਸੰਸਥਾ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਚਰਖਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੀ। ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਤੇ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਉੱਤੇ ਵੀ ਜਲਦੀ ਹੀ ਇਹ ਰੰਦਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ, ਗੰਦੀਆਂ ਤੇ ਖਸਤਾ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿਚ ਬੜੇ ਹੀ ਘਟੀਆ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸਕੂਲ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਟੁੱਟੇ-ਭੱਜੇ ਚਰਖੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਇਸ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ ਸੂਤ ਦੇ ਪੁਲਿੰਦੇ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਮਿਲ ਦੇ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਕੁਝ ਪੂਨੀਆਂ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿਚ ਉਲਝੇ ਹੋਏ ਧਾਗੇ ਵੱਧ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਜੋ ਤਕਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਲਾਈਆਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ...ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਇਹ ਗੱਲ ਉਦੋਂ ਹੀ ਰੜਕਣ ਲੱਗੀ ਕਿ ਕੀ ਮੁੰਡਿਆਂ ਤੇ ਕੁੜੀਆਂ ਦੀ ਨਵੀਂ ਪਨੀਰੀ ਦੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਇਹ ਗੁਨਾਹ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਇਕ ਪਵਿੱਤਰ ਯੁੱਧ ਦਾ ਨਾਂ ਲੈ ਕੇ ਅਜਿਹਾ ਤਮਾਸ਼ਾ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ ਜਾਏ...”
ਜਿਹੜੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਿੱਖਿਆ ਤੇ ਆਪਣਾ ਭਵਿੱਖ, ਦੇਸ਼ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਸੰਵਾਰਨ ਖਾਤਰ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਵੇਂ ਹਨੇਰਾ ਹੀ ਹਨੇਰਾ ਸੀ। ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਕਈਆਂ ਨੇ ਆਤਮ-ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਲਈ, ਕਈ ਛੋਟੇ-ਵੱਡੇ ਵਿਨੋਬਾ ਭਾਵੇ (ਅਖ਼ੀਰ ਵਿਨੋਵਾ ਨੂੰ ਵੀ ਆਤਮ-ਹੱਤਿਆ ਕਰਨੀ ਪਈ) ਬਣ ਗਏ ਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਉਹਨਾਂ ਸਕੂਲਾਂ ਕਾਲਜਾਂ ਵਿਚ ਵਾਪਸ ਚਲੇ ਗਏ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਆਏ ਸਨ।
ਇਹ ਕਿਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸੀ—ਮਾਤ੍ਰਭੂਮੀ ਦੀ ਜਾਂ ਸਾਮਰਾਜਵਾਦੀਆਂ ਦੀ? ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸਾਡੇ ਭਰਾ ਮੰਮਥ ਨਾਥ ਗੁਪਤ ਆਪਣੀ 'ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਔਰ ਉਨਕਾ ਯੁਗ' ਨਾਂ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ...:
“ਇੱਥੇ ਇਸ ਪਾਸੇ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰ ਲਈ ਜਾਏ ਕਿ 1921 ਦੇ ਅਸਹਿਯੋਗ ਅੰਦੋਲਨ ਕਰਕੇ ਧੁਰ ਅੰਦਰ ਤਕ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਪੁਕਾਰ ਪਹੁੰਚੀ। ਨਾਲ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰ ਵੀ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿਹੜੇ ਬੜੇ ਹੀ ਲਾਭਦਾਇਕ ਸਿੱਧ ਹੋਏ। ਇੰਜ ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਹਿਯੋਗ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿਚ ਜਨਤਾ ਦਾ ਬੌਧਿਕ ਸਤਰ ਯਕਦਮ ਉੱਚਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਚੇਤਨਤਾ ਵਧੀ ਸੀ।” ਫੇਰ ਆਪਣਾ ਹੀ ਵਿਰੋਧ...“ਪਰ ਉਹ ਇੰਜ ਇਕ ਹੱਦ ਤਕ ਹੀ ਹੋਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਦੇਖ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ, ਜਿੱਥੋਂ ਤਕ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ, ਇਹ ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਲਿਜਾਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਪਿੱਛੇ ਘਸੀਟਨ ਵਿਚ ਸਹਾਇਕ ਸਿੱਧ ਹੋਇਆ...”
ਇਹ ਕਿੰਜ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ, ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਖਿੱਚਿਆ? ਗੁਪਤ ਜੀ ਇਹ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਤਭੇਦ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਈਮਾਨਦਾਰ ਸਨ। ਪਰ ਇਹ ਕੈਸੀ ਈਮਾਨਦਾਰੀ ਸੀ ਤੇ ਕਿਸ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸੀ? ਇਸ ਈਮਾਨਦਾਰੀ ਉੱਤੇ ਖ਼ੁਦ ਗੁਪਤ ਜੀ ਨੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਚਿੰਨ੍ਹ ਲਾਇਆ...“12 ਫਰਬਰੀ 1922 ਨੂੰ ਗੋਰਖਪੁਰ ਜ਼ਿਲੇ ਦੀ ਉਤੇਜਿਤ ਕਿਸਾਨ ਜਨਤਾ ਨੇ ਚੌਰੀਚੌਰਾ ਪੁਲਸ ਚੌਕੀ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਅੱਗ ਲਾ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਵਿਚ 21-22 ਪੁਲਸ ਵਾਲੇ ਸੜ ਗਏ ਤਾਂ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਹਿੰਸਾ ਕਹਿ ਕੇ ਅੰਦੋਲਨ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਿਆ।” ਗੁਪਤ ਜੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ...: 
“ਇੱਥੇ ਰੁਕ ਕੇ ਇਹ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਜਾਏ ਕਿ ਚੌਰੀਚੌਰਾ ਦੀ ਉਸ ਘਟਨਾ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਕਾਂਗਰਸੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਇਹ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਕਿ ਪੁਲਸ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਉਦੋਂ ਤਕ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾਈਆਂ, ਜਦੋਂ ਤਕ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਗੋਲੀਆਂ ਮੁੱਕ ਨਹੀਂ ਸੀ ਗਈਆਂ। ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਕਿ ਪੁਲਸ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਕਿੰਨੇ ਲੋਕ ਮਰੇ ਸਨ ਤੇ ਕਿੰਨੇ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ ਸਨ। ਕੁਛ ਵੀ ਹੋਏ, ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦਾ ਬਹਾਨਾ ਬਣਾ ਕੇ ਅੰਦੋਲਨ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇੰਜ ਸਥਿਤੀ ਇਹ ਹੋਈ ਕਿ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿਚ ਲਿਆਏ, ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜਿੰਨੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕੀਤੀ ਜਾਏ, ਘੱਟ ਹੈ। ਪਰ ਉਹ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਕਿ ਜਨਤਾ ਕਰਾਂਤੀ ਵੱਲ ਵਧੇ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਤਰਕ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ...”
ਹਕੀਕਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਯੁੱਧ ਦੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਕਰਕੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਜਨਤਾ ਵਿਚ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਉਭਾਰ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਅੰਦੋਲਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਉਸਦੀ ਫੂਕ ਕੱਢ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਜਨਤਾ ਦੇ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਅਮਲ ਨੂੰ ਅੱਧ ਵਿਚਕਾਰ ਰੋਕ ਕੇ ਦੇਸ਼ੀ-ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਗੁੱਝੇ-ਸਵਾਰਥਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਛਬੀ ਦਾਸ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ...:
“ਮੈਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਾਦ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੁਝ ਸਾਹਸੀ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਤੇ ਜੋਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਥਾਣੇ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਤੇ ਉਸ ਵਿਚ 21-22 ਪੁਲਸ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀ ਸੜ ਮਰੇ ਸਨ ਤਾਂ ਇਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ 'ਨੋ ਟੈਕਸ' ਭਾਵ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦਾ ਟੈਕਸ ਨਾ ਦੇਣ ਦਾ ਅੰਦੋਲਨ ਬਿਲਕੁਲ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਸੈਂਟਰਲ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਬੰਦ ਸਨ। ਲਾਲਾ ਜੀ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਇਹ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ ਕਿ 'ਆਖ਼ਰ ਗਾਂਧੀ ਬਾਣੀਆ ਹੀ ਰਿਹਾ।' ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਲਾਹੌਰ ਸੈਂਟਰਲ ਜੇਲ੍ਹ ਦੀ ਡਿਓਢੀ ਵਿਚ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੇ ਮੂੰਹੋ ਮੈਂ ਆਪ ਸੁਣੇ ਸਨ।...”


ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਇੰਟਰਮੀਡੀਅਟ ਭਾਵ ਐਫ.ਏ. ਪਾਸ ਕਰਕੇ ਬੀ.ਏ. ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲਾ ਲਿਆ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਤਾਰਵਾਂ ਵਰ੍ਹਾ ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ 1924 ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਉਹਨੀਂ ਦਿਨੀ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਭਾਸ਼ਾ ਉੱਤੇ ਬਹਿਸ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਕ ਪਾਸੇ ਉਰਦੂ ਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਹਿੰਦੀ ਦੇ ਪੱਖ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਹਿੰਦੀ ਸਾਹਿਤ ਸੰਮੇਲਨ ਨੇ 'ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਤੇ ਲਿੱਪੀ' ਸਮੱਸਿਆ ਉੱਪਰ ਲੇਖਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਸਰਬ-ਉਤਮ ਲੇਖ ਉੱਪਰ ਪੰਜਾਹ ਰੁਪਏ ਇਨਾਮ ਦੇਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੀ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਸਰਬ-ਉੱਤਮ ਲੇਖਾਂ ਵਿਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਲੇਖ ਵੀ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਸੰਮੇਲਨ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਭੀਮ ਸੈਨ ਵਿਧਾਲੰਕਾਰ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਤੇ 28 ਫਰਬਰੀ 1924 ਦੇ 'ਹਿੰਦੀ ਸੰਦੇਸ਼' ਪਰਚੇ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸਤ ਕੀਤਾ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਲਮ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਲੇਖ ਸੀ। ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਲਜ ਦੀ ਦੋ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਤੇ ਅਧਿਅਨ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਿੰਨਾ ਪੱਕੇ-ਪੈਰੀਂ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਭਾਸ਼ਾ ਤੇ ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਕਿੰਨੇ ਸਪਸ਼ਟ ਤੇ ਸਾਰਥਕ ਸਨ, ਇਹ ਲੇਖ ਇਸ ਦਾ ਸਬੂਤ ਹੈ। ਲੇਖ ਇੰਜ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ...:
“ਕਿਸੇ ਸਮਾਜ ਤੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨ ਲਈ, ਉਸ ਸਮਾਜ ਜਾਂ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੋਣੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ 'ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਚੇਤਨਾ ਉਸ ਸਮਾਜ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਸਾਕਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।'
“ਇਤਿਹਾਸ ਉਪਰੋਕਤ ਕਥਨ ਦਾ ਸਾਖੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵਹਾਅ ਜਿਸ ਪਾਸੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਠੀਕ ਉਸੇ ਪਾਸੇ ਉਹ ਦੇਸ਼ ਵੀ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਜਾਤੀ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਲਈ ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਸਾਹਿਤ ਉੱਚਾ ਉਠਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਤਿਵੇਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਭਾਵੇਂ ਨਿਰੋਲ ਸੁਧਾਰਕ ਹੋਣ ਜਾਂ ਰਾਜਨੀਤਕ ਨੇਤਾ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਧਿਆਨ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਵੱਲ ਹੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਤੇ ਹਾਲਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਹਿਤ-ਸਿਰਜਣ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਯਤਨ ਨਿਸਫਲ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਸਥਾਈ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦੇ।”
ਅੱਜ ਵੀ ਲਿੱਪੀ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਬੜੀ ਉਲਝੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਹਿੰਦੀ-ਉਰਦੂ ਦਾ ਝਗੜਾ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ-ਹਿੰਦੀ ਦਾ ਝਗੜਾ ਧਾਰਮਕ ਝਗੜਾ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਸੰਪਰਦਾਇਕਤਾ ਫੁੱਟ-ਫੁੱਟ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਸਿਲਸਿਲੇ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਪੱਖ ਇੰਜ ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤਾ ਹੈ...:
“ਇੱਥੇ ਅਸੀਂ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਗ਼ਲਤ ਨਹੀਂ ਹੋਏਗਾ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਸੀਂ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਾਂਗੇ। ਉਹ ਉਰਦੂ ਕੇ ਕੱਟੜ ਪੱਖੀ ਹਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਇਸ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਜ਼ੋਰ ਵੀ ਹੈ। ਅਦਾਲਤਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵੀ ਇਹੋ ਹੈ। ਫੇਰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸੱਜਣਾ ਦਾ ਇਹ ਵੀ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਰਦੂ ਲਿੱਪੀ ਵਿਚ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਠੀਕ ਹੈ—ਪਰ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਮੁੱਖ ਸਵਾਲ ਭਾਰਤ ਲਈ ਇਕ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇੰਜ ਤੁਰੰਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਪੈਰ-ਪੈਰ ਚੱਲਣਾ ਪਏਗਾ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਭਾਰਤ ਲਈ ਇਕ ਭਾਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਬਣਾ ਸਕਦੇ ਤਾਂ ਘੱਟੋਘੱਟ ਇਕ ਲਿੱਪੀ ਤਾਂ ਬਣਾ ਹੀ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਉਰਦੂ ਲਿੱਪੀ ਨੂੰ ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸਦਾ ਆਧਾਰ ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਉਰਦੂ ਕਵੀਆਂ ਦੀ ਉਡਾਨ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਣ, ਈਰਾਨ ਦੇ ਸਾਕੀ ਤੇ ਅਰਬ ਦੇ ਖਜ਼ੂਰਾਂ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਤਕ ਜਾ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ। ਕਾਜੀ ਨਜਰੂਲ ਇਸਲਾਮ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਭਾਵੇਂ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿੱਤਰ ਤੇ ਦੁਰਵਾਸ਼ੇ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਚਰਚਾ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਹੈ, ਪਰ ਸਾਡੇ ਪੰਜਾਬੀ, ਉਰਦੂ, ਹਿੰਦੀ ਕਵੀ ਇਸ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕੇ। ਕੀ ਇਹ ਦੁਖਦਾਈ ਸਥਿਤੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਭਾਰਤੀਆਂ ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਅਗਿਆਨ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਭਾਰਤੀਪਨ ਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ। ਫੇਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰਚੇ ਸਾਹਿਤ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਕਿੱਥੋਂ ਤਕ ਭਾਰਤੀ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਸਿਰਫ ਉਰਦੂ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਹਾਸਿਲ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਅਜਿਹਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਰਦੂ ਵਰਗੀ ਸਾਹਿਤਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਉਸਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਅਨੁਵਾਦ ਐਨ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਵੇਗਾ ਜਿੰਨਾ ਕੁ ਇਕ ਈਰਾਨੀ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤ ਸੰਬੰਧੀ ਗਿਆਨ ਦੇਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
“ਆਪਣੇ ਉਪਰੋਕਤ ਕਥਨ ਬਾਰੇ ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ ਏਨਾ ਹੀ ਕਹਾਂਗੇ ਕਿ ਜਦੋਂ 'ਆਰੀਆ' ਤੇ 'ਸਵਰਾਜ' ਵਰਗੇ ਆਮ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ 'ਆਰਿਯਾ' ਤੇ 'ਸਵੇ ਰਾਜਯ' ਲਿਖਿਆ ਤੇ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਗੂੜ੍ਹ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਹੀ ਕੀ?ਅਜੇ ਉਸ ਦਿਨ ਲਾਲਾ ਹਰਦਿਆਲ ਐਮ.ਏ. ਦੀ ਉਰਦੂ ਕਿਤਾਬ 'ਕੌਮੇ ਕਿਸ ਤਰਹ ਜਿੰਦਾ ਰਹਿ ਸਕਤੀ ਹੈਂ' ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਸਰਕਾਰੀ ਅਨੁਵਾਦਕ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨਚਿਕੇਤਾ ਨੂੰ ਉਰਦੂ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸਨੂੰ 'ਨੀਚ ਕੁਤੀਆ' ਸਮਝ ਲਿਆ ਤੇ 'ਏ ਬਿਚ ਆਫ ਲੋ ਓਰੀਜਨ' ਅਨੁਵਾਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਇਸ ਵਿਚ ਨਾ ਲਾਲਾ ਹਰਦਿਆਲ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਸੀ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਅਨੁਵਾਦਕ ਦਾ। ਦੋਸ਼ ਸੀ ਤਾਂ ਉਰਦੂ ਲਿੱਪੀ ਦਾ ਤੇ ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ; ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਅੰਤਰ ਦਾ।
“ਬਾਕੀ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਕਈ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਤੇ ਲਿੱਪੀਆਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ। ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਉਰਦੂ ਦਾ ਪਰਚਾਰ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਅਲਗ-ਥਲਗ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗੇ। ਨਹੀਂ? ਨਾਲੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਰਦੂ ਦੇ ਕੱਟੜ-ਪੱਖੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀ ਉਰਦੂ ਵਿਚ ਫ਼ਾਰਸੀ ਦਾ ਹੀ ਵਧੇਰੇ ਜ਼ੋਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 'ਜ਼ਮੀਂਦਾਰ' ਤੇ 'ਸਿਆਸਤ' ਆਦੀ ਮੁਸਲਿਮ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿਚ ਤਾਂ ਅਰਬੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਏਨੀ ਭਰਮਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਆਮ ਆਦਮੀ ਸਮਝ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਇਸ ਨਾਲ ਪਰਚਾਰ ਕਿੰਜ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਮੁਸਲਮਾਨ ਭਰਾ ਵੀ ਆਪਣੇ ਮਜਹਬ ਉੱਤੇ ਪੱਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਐਨ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਰਤੀ ਬਣ ਜਾਣ ਜਿਹੋ ਜਿਹੇ ਕਮਾਲ ਤਰਕ ਹਨ। ਸਾਨੂੰ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸਵਾਲ ਨੂੰ ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਮਸਲਾ ਨਾ ਬਣਾ ਕੇ ਇਸਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।...”
ਮਿਥਿਹਾਸ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੰਸਕਰੀਤੀ ਦਾ ਅਭਿੰਨ ਅੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਿਥਿਹਾਸ ਆਮ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸੰਸਕਰੀਤੀ ਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਮਿਥਿਹਾਸ ਵਿਚ ਉਸ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਗੁੰਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਮਿਥਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸਮਝੇ ਬਿਨਾਂ ਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਅੰਗ-ਸੰਗ ਹੋਏ ਬਿਨਾਂ, ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਬਣਨਾ ਤੇ ਕਰਾਂਤੀ ਦਾ ਨੇਤਰੀਤਵ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ...ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਹੀ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਲਿਆ ਸੀ ਇਸ ਲਈ ਭਾਸ਼ਾ, ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਮਿਥਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਏਨੇ ਸ਼ਪਸਟ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਗਿਆਨਕ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਸਿਰੇ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਇਕ ਬਣੇਗੀ। ਪਰ ਇਹ ਦੂਰ...ਬੜੀ ਦੂਰ-ਦਰੇਡੇ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਦੀਆਂ ਲੰਮੀ ਵਿਕਾਸ-ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਣਾ ਪਏਗਾ। ਇਸ ਪਿੜ ਵਿਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਇਹ ਕਥਨ ਕਿੰਨਾ ਸਾਰਥਕ ਹੈ...'ਇੰਜ ਤੁਰੰਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਪੈਰ-ਪੈਰ ਚੱਲਣਾ ਪਏਗਾ।' ਉਸ ਅਗੇਤਰੇ ਭਵਿੱਖ ਤਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਜਿਸ ਬੌਧਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਵਿਕਾਸ ਮਾਤਭਾਸ਼ਾ ਤੇ ਖੇਤਰੀ ਸਾਹਿਤ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਗੁਰੂਮੁਖੀ ਲਿੱਪੀ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਨਾਗਰੀ ਲਿੱਪੀ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਦੱਸਣ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਅਪਣਾਅ ਲੈਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ...:
“ਹਿੰਦੀ ਦੇ ਪੱਤਰਕਾਰ ਸੱਜਣਾ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਯਕੀਨਨ ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੀ ਅਖ਼ੀਰ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬਣੇਗੀ, ਪਰ ਸ਼ੁਰੂ-ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਇਸਦਾ ਪਰਚਾਰ ਕਰਨ ਵਿਚ ਕਾਫੀ ਔਖਿਆਈ ਰਹੇਗੀ। ਹਿੰਦੀ ਲਿੱਪੀ ਅਪਣਾਉਣ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਵੀ ਹਿੰਦੀ ਵਰਗੀ ਹੀ ਬਣ ਜਾਏਗੀ। ਕੋਈ ਫਰਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ ਤੇ ਨਾਲੇ ਇਸਦੀ ਲੋੜ ਵੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਆਮ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਸਾਖਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਹ ਸਭ ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸਾਹਿਤ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਹੀ ਦੇਖੀਏ...:

 ਓ ਰਹੀਆ ਰਹੇ ਜਾਂਦਿਆ ਸੁਣ ਜਾ ਮੇਰੀ ਗੱਲ
 ਸਿਰ ਤੇ ਪੱਗ ਤੇਰੇ ਵਲਾਇਤ ਦੀ ਇਸਨੂੰ ਫੂਕ ਚੁਆਤੜਾ ਲਾ।

ਇਸਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਹਿੰਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਚੰਗੀਆਂ-ਚੰਗੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਹੋਏਗਾ ਕਿਉਂਕਿ ਅਜੇ ਉਹ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਜਗ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਬਣਾ ਸਕਣਗੀਆਂ। ਉਹ ਓਪਰੀਆਂ ਜਿਹੀਆਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਰਹਿਣਗੀਆਂ। ਕਾਰਨ ਇਹ ਕਿ ਹਿੰਦੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਉਸ ਤੋਂ ਕੋਹਾਂ ਦੂਰ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਅਸਰ ਵਧੇਰੇ ਛੱਡਿਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਬਹੁ ਵਚਨ ਚੀਜ਼ੇਂ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਚੀਜਾਂ ਫ਼ਾਰਸੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਰਕੇ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ।”
ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ਅੰਤ ਤਕ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਹਿਣ ਦਾ ਭਾਵ ਇਹ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਹਿੰਦੀ ਲਿੱਪੀ ਵਿਚ ਲਿਖੇ ਜਾਣ 'ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਸਾਹਿਤਕ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ ਇਹ ਹਿੰਦੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਜਾਏਗੀ।
ਸਾਰੇ ਮੁੱਖ ਤਰਕ ਦਿੱਤੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ ਇਕ ਗੱਲ ਹੋਰ ਕਹਾਂਗੇ। ਬਹੁਤੇ ਸੱਜਣਾ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਮਿਠਾਸ, ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੇ ਭਾਵੁਕਤਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਗੱਲਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਆਧਾਰਹੀਣ ਹਨ।

 ਲੱਛੀਏ ਜਿੱਥੇ ਤੈਂ ਪਾਣੀ ਡੋਲ੍ਹਿਆ
 ਉੱਥੇ ਉਗ ਪਏ ਸੰਦਲ ਦੇ ਬੂਟੇ।

ਇਸ ਗੀਤ ਦੀ ਮਿਠਾਸ ਨੇ ਕਵੀਵਰ ਰਵਿੰਦਰ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲਿਆ ਸੀ ਤੇ ਝੱਟ ਉਹਨਾਂ ਇਸਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ...:

 Lachchi, where thy split water
 where thy split water etc. etc.

ਅਜਿਹੇ ਅਨੇਕਾਂ ਹੋਰ ਉਦਾਹਰਨ ਦਿੱਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੇ ਬੋਲ ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ:
 ਪਿਪਲ ਦੇ ਪੱਤਿਆ ਵੇ, ਕੇਹੀ ਖੜ ਖੜ ਲਾਈ ਏ
 ਪਤ ਝੜੇ ਪੁਰਾਨੇ ਹੁਣ ਰੁੱਤ ਨਵਿਆਂ ਦੀ ਆਈ ਏ।

ਅਛੂਤ ਸਮੱਸਿਆ ਵੀ ਇਸ ਯੁੱਗ ਦੀ ਇਕ ਭਖ਼ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਬਣ ਗਈ ਸੀ। 1923 ਵਿਚ ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ ਸਾਲਾਨਾ ਸੰਮੇਲਨ ਕੋਕਨੜਾ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਮੌਲਾਨਾ ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਭਾਸ਼ਣ ਵਿਚ ਇਹ ਸੁਝਾਅ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਕਿ ਅਛੂਤਾਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿਚ ਅੱਧੋ-ਅੱਧ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਤੇ ਇਹ ਸਮੱਸਿਆ ਬਹਿਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣ ਗਈ। ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਤਬਲੀਕ (ਧਰਮ ਪਰੀਵਰਤਨ) ਦੀ ਤਹਿਰੀਕ ਚੱਲੀ ਤੇ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ੁੱਧੀ ਅੰਦੋਲਨ ਚੱਲਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਨੇਤਾ ਸਵਾਮੀ ਸ਼ਰਧਾਨੰਦ ਸਨ। ਅਮੀਰ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਤੇ ਧਨੀ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਆਰਥਕ ਸਹਾਇਤਾ ਦਿੱਤੀ। ਸਿੱਟਾ ਇਹ ਕਿ ਸੰਪਰਦਾਇਤਾ ਤੇ ਫੁੱਟ-ਪਾਊ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿ ਮਿਲੀ। ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਛਬਲੀ ਦਾਸ ਲਿਖਦੇ ਹਨ...:
“ਮੈਨੂੰ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੀ ਇਸ ਗੱਲ ਨੇ ਬੜਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ ਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਨੇ ਸੁਧਾਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਅਛੂਤ-ਕਲਿਆਣ ਵੱਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ। ਲੋਕ ਸੇਵਕ ਮੰਡਲ ਵੱਲੋਂ ਅਛੂਤ ਕਲਿਆਣ ਮੰਡਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਲਾਲਾ ਮੋਹਨ ਲਾਲ ਜੀ ਜਿਸਦੇ ਕਈ ਵਰ੍ਹੇ ਤਕ ਮੰਤਰੀ ਰਹੇ। ਅਛੂਤ ਕਲਿਆਣ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਕਲਕੱਤੇ ਦੇ ਸੇਠ ਬਿੜਲਾ ਲਗਭਗ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਮਹੀਨਾ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ ਦੇ ਨੇਤਾ ਸਵਾਮੀ ਸ਼ਰਧਾਨੰਦ ਨੂੰ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।”
ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਤਮ-ਕਥਾ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ 'ਮੈਨੂੰ, ਬਿੜਲਾ ਤੇ ਮੌਲਾਨਾ ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਨੂੰ, ਸਰ ਆਗਾ ਖ਼ਾਂ ਪੈਸਾ ਦਿੰਦੇ ਸਨ।' ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਉੱਤੇ ਲੇਖ ਲਿਖਿਆ, ਜਿਹੜਾ ਜੂਨ 1928 ਵਿਚ ਵਿਦਰੋਹੀ ਨਾਂ ਨਾਲ 'ਕਿਰਤੀ' ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਇਆ। ਛੂਤ-ਛਾਤ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਕਲੰਕ ਦੱਸਦਿਆਂ ਉਹਨਾਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ...:
“ਅੱਜ ਇਸ ਸਵਾਲ ਉੱਤੇ ਬੜਾ ਹੂ-ਹੱਲਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਵਿਚਾਰਿਆਂ ਵੱਲ ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਜਿਹੜਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਉਸ ਵਿਚ ਸੰਪਰਦਾਇਕ ਰਾਹ ਦਿਖੇਵਿਆਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਹੋਰ ਲਾਭ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਭਾਵੇਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਇਹ ਲਾਭ ਜ਼ਰੂਰ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਵਧ ਅਧਿਕਾਰ ਮੰਗਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਫਿਰਕੇ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਪੈ ਗਈ ਹੈ। ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ ਵਧੇਰੇ ਜ਼ੋਰ ਲਾਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅਛੂਤਾਂ ਨੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣਾ ਕੇ ਯਾਨੀ ਆਪਣੇ ਬਰਾਬਰ ਦਾ ਮਨੁੱਖ ਬਣਾ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਹੁਣ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਠੇਸ ਲੱਗੀ। ਜ਼ਿੱਦ ਵਧੀ। ਦੰਗੇ ਵੀ ਹੋਏ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਕਿ ਅਸੀਂ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਜਾਵਾਂਗੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਹਿੰਦੂ-ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਅਛੂਤਾਂ ਦੇ ਜਨੇਊ ਲਾਹੇ ਜਾਣ ਜਾਂ ਕੇਸ ਕਟਾਏ ਜਾਣ 'ਤੇ ਝਗੜੇ ਹੋਏ। ਫੇਰ ਵੀ ਤਿੰਨੇ ਕੌਮਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਖਿੱਚ ਰਹੀਆਂ ਨੇ ਤੇ ਬੜਾ ਹੂ-ਹੱਲਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਧਰ ਈਸਾਈ ਚੁੱਪਚਾਪ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਰੁਤਬਾ ਵਧਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਾਰੀ ਹਲਚਲ ਦੇ ਨਾਲ ਹਿੰਦੂਸਤਾਨ ਦੀ ਲਾਹਨਤ ਦੂਰ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।
“ਇਧਰ ਜਦੋਂ ਅਛੂਤਾਂ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਸਾਡੀ ਖਾਤਰ ਏਨੇ ਫਸਾਦ ਹੋ ਰਹੇ ਨੇ—ਸਾਨੂੰ ਹਰੇਕ ਆਪਣੀ ਖੁਰਾਕ ਸਮਝ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਵੱਖਰਾ ਸੰਗਠਨ ਕਿਉਂ ਨਾ ਬਣ ਜਾਈਏ। ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਕੋਈ ਹੱਥ ਹੋਏ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਏ, ਏਨਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਪਰਚਾਰ ਕਰਨ ਵਿਚ ਸਰਕਾਰੀ ਆਦਮੀਆਂ ਦਾ ਕਾਫੀ ਹੱਥ ਸੀ—ਆਦਿ ਧਰਮ ਮੰਡਲ ਆਦਿ ਇਸੇ ਪਰਚਾਰ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਹੈ।”
ਇਹ ਕਾਰਨ ਸਨ। ਹੁਣ ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਹੱਲ ਕੀ ਹੈ। ਲਿਖਿਆ ਹੈ...:
“ਜਦੋਂ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਹੱਲ ਕੀ ਹੈ। ਉਤਰ ਬੜਾ ਸਹਿਜ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਇਨਸਾਨ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ। ਯਾਨੀਕਿ ਨਾ ਤਾਂ ਜਨਮ ਨਾਲ ਕੋਈ ਪਾੜਾ ਵਧਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੰਮ-ਧੰਦੇ ਨਾਲ। ਯਾਨੀ ਇਕ ਆਦਮੀ ਕਿਉਂਕਿ ਭੰਗੀ ਦੇ ਘਰ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਗੰਦਗੀ ਹੀ ਸਾਫ਼ ਕਰੇਗਾ ਤੇ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਕਰਨ ਦਾ ਉਸਨੂੰ ਕੋਈ ਅਧਿਕਾਰ ਹੀ ਨਹੀਂ...ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਫਜ਼ੂਲ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਵੱਡੇਰਿਆਂ ਯਾਨੀ ਆਰੀਆ ਲੋਕਾਂ (ਆਰੀਅਨਸ) ਨੇ ਇਹ ਅਤਿਆਚਾਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨੀਚ ਐਲਾਨ ਕੇ ਪਰ੍ਹੇ ਧਰੀਕ ਦਿੱਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਨੀਚ ਕੰਮ ਕਰਵਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਚਿੰਤਾ ਵੀ ਹੋਈ ਕਿ ਕਿਤੇ ਉਹ ਬਗ਼ਾਵਤ ਹੀ ਨਾ ਕਰ ਦੇਣ ਤਾਂ ਮਿਥਿਕ ਪੂਨਰ-ਜਨਮ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਪਰਚਾਰ-ਪਰਸਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ—ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਫਲ ਹੈ। ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਚੁੱਪਚਾਪ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਓ। ਇੰਜ ਸਬਰ-ਸੰਤੋਖ ਦਾ ਪਾਠ ਪੜ੍ਹਾ ਕੇ ਉਹ ਲੋਕ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚਿਰ-ਕਾਲ ਲਈ ਚੁੱਪ ਕਰਵਾ ਗਏ। ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਬੜਾ ਵੱਡਾ ਪਾਪਾ ਕੀਤਾ—ਇਨਸਾਨ ਵਿਚੋਂ ਇਨਸਾਨੀਅਤ, ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੇ ਆਤਮ-ਨਿਰਭਰਤਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹੀ ਸਮਾਪਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਬੜਾ ਜੁਲਮ, ਬੜਾ ਭਾਰੀ ਅਨਿਆਂ ਕੀਤਾ। ਅੱਜ ਉਸਦੇ ਪਸ਼ਚਾਤਾਪ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ।
“ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਕ ਹੋਰ ਖ਼ਰਾਬੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਈ। ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਅਤਿ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਘਿਰਣਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਈ। ਅਸੀਂ ਜੁਲਾਹੇ ਨੂੰ ਵੀ ਪਰ੍ਹਾਂ ਧਰੀਕ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਅੱਜ ਕੱਪੜਾ ਬੁਣਨ ਵਾਲੇ ਅਛੂਤ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਯੂ.ਪੀ. ਵੱਲ ਝਿਊਰ ਨੂੰ ਵੀ ਅਛੂਤ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੰਜ ਬੜਾ ਵੱਡਾ ਵਿਤਕਰਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਸਾਡੀ ਤਰੱਕੀ ਨੂੰ ਬੜਾ ਵੱਡਾ ਅੜਿੱਕਾ ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤੇ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਹੈ।
“ਇਹਨਾਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਅਸੀਂ ਅੱਗੇ ਵਧੀਏ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਛੂਤ ਨਾ ਕਹੀਏ, ਨਾ ਸਮਝੀਏ। ਬਸ ਸਮੱਸਿਆ ਹੱਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤ ਸਭਾ ਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਜਿਹੜਾ ਢੰਗ ਅਪਣਾਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਬੜਾ ਸੁੰਦਰ ਹੈ। ਜਿਹਨਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅੱਜ ਤਕ ਅਛੂਤ ਕਿਹਾ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਇਸ ਪਾਪ ਲਈ ਮੁਆਫ਼ੀ ਮੰਗਣਾ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਰਗਾ ਇਨਸਾਨ ਸਮਝਣਾ। ਬਗ਼ੈਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾਇਆਂ, ਬਗ਼ੈਰ ਕਲਮਾ ਪੜ੍ਹਾਇਆਂ, ਜਾਂ ਬਗ਼ੈਰ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕੀਤਿਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਰਲਾ ਲੈਣਾ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਦਾ ਪਾਣੀ ਪੀਣਾ, ਇਹੀ ਇਕ ਠੀਕ ਤਰੀਕਾ ਹੈ...ਤੇ ਆਪਸ ਵਿਚ ਖਿੱਚੋਤਾਣੀ ਕਰਨਾ ਤੇ ਵਿਹਾਰ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੀ ਅਧਿਕਾਰ ਨਾ ਦੇਣਾ, ਇਹ ਬਿਲਕੁਲ ਠੀਕ ਗੱਲ ਨਹੀਂ।”
ਇਹ ਦੋ ਲੇਖ ਚਾਰ ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਤਰ ਨਾਲ ਲਿਖੇ ਗਏ। ਇਕ ਓਦੋਂ ਲਿਖਿਆ ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਨਾਲ ਤਨ, ਮਨ ਨਾਲ ਜੁੜ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਤੇ ਉਸਦੇ ਇਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨੇਤਾ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਕ ਬਹੁਪੱਖੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵੀ ਸੀ, ਦਿਸ਼ਾ ਵੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਬੜੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਰਾਜਨੀਤਕ ਤੇ ਸਮਾਜਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਚੋਖੀ ਪੈਂਠ ਸੀ ਤੇ ਚਿੰਤਨ ਸੂਖਮ ਸੀ। ਭਾਸ਼ਾ ਤੇ ਅਛੂਤ ਸਮੱਸਿਆ ਉੱਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਜਿੰਨੇ ਪੱਕੇ-ਪੈਰੀਂ ਤੇ ਤਰਕ-ਸੰਗਤ ਸਨ, ਸਾਡੇ ਕਾਂਗਰਸੀ ਤੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੇ ਅੱਜ  ਤੀਕ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੇ। ਫੇਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਜਿਹੜੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਮਝ ਸੀ...ਸਾਡੇ ਵਾਮਪੰਥੀ ਨੇਤਾਵਾਂ, ਲੇਖਕਾਂ ਤੇ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਵਿਚ ਉਸਦੀ ਥੁੜੋਂ ਹੈ।
ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸਿਰਫ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਨੂੰ ਭਜਾਉਣਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸੋਸ਼ਨ 'ਤੇ ਟਿਕੀ ਇਸ ਸਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀ ਵਰਗ-ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ, ਜਿਸਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ ਭੰਗੀ-ਚਮਾਰ ਨੂੰ ਬਲਕਿ ਹਰੇਕ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ ਨੂੰ ਅਛੂਤ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਬਦਲ ਦੇਣ ਦਾ ਸਵਾਲ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਅਜੰਡੇ ਉੱਤੇ ਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਜਦੋਂ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹ ਰਹੇ ਸਨ, ਓਦੋਂ ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ ਜਾਣਾ ਪਿਆ। ਕਾਰਨ ਇਹ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਸੇਵਾ ਲਈ ਅਰਪਿੱਤ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਤੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਧਾਰ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ। ਪਰ ਦਾਦੀ ਜੈ ਕੌਰ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਪੋਤਾ ਘੋੜੀ ਚੜ੍ਹੇ ਤੇ ਬਹੂ ਲੈ ਕੇ ਘਰ ਆਵੇ। ਪਿਤਾ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੀ ਮਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦਾ ਪਾਲਨ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਗੱਲ ਚੱਲੀ ਤੇ ਸ਼ੇਖੂਪੁਰ ਜ਼ਿਲੇ ਦੇ ਮੰਨਾਵਾਲਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਇਕ ਧਨੀ ਆਦਮੀ ਤੇਜ਼ ਸਿੰਘ ਮਾਨ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਲਈ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਆਏ। ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਛੇ-ਸਤ ਮੀਲ ਦੇ ਫ਼ਾਸਲੇ ਉੱਤੇ ਖਾਸਰੀਆ ਪਿੰਡ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਵੀ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਸੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਲੋਕ ਓਹਨੀਂ ਦਿਨੀ ਉੱਥੇ ਹੋਣਗੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਵੀਰੇਂਦਰ ਸੰਧੂ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ...“ਇਕ ਦਿਨ ਉਸੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਇਕ ਬਹੁਤ ਅਮੀਰ ਆਦਮੀ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਲਈ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਆਏ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਉਸ ਦਿਨ ਬੜੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰਹੇ। ਨੱਚਦੇ-ਟੱਪਦੇ ਰਹੇ ਤੇ ਆਪਣੇ ਟਾਂਗੇ ਵਿਚ, ਖ਼ੁਦ ਘੋੜਾ ਚਲਾਅ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਤਕ ਛੱਡਣ ਗਏ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਆ ਗਏ ਸਨ ਤੇ ਉਹ ਮੰਗਣੀ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਪੱਕੀ ਕਰ ਗਏ ਸਨ।”
ਫੇਰ ਲਿਖਿਆ ਹੈ...“ਮੰਗਣੀ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਤੋਂ ਕੁਝ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਘਰੋਂ ਲਾਹੌਰ ਗਏ ਤੇ ਉੱਥੋਂ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿੱਧਰ ਫਰਾਰ ਹੋ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮੇਜ਼ ਦੀ ਦਰਾਜ਼ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਇਹ ਖ਼ਤ ਮਿਲਿਆ–

ਪੂਜੈ ਪਿਤਾ ਜੀ
ਨਮਸਕਾਰ।
ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਮਕਸਦੇ-ਆਲਾ ਯਾਨੀ ਆਜ਼ਾਦੀ-ਏ-ਵਤਨ ਦੇ ਉਸੂਲਾਂ ਲਈ ਵਕਫ਼ (ਰਾਖਵੀਂ) ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਆਰਾਮ ਤੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਖਾਹਿਸ਼ਾਂ ਲਈ ਕੋਈ ਖਿੱਚ, ਕੋਈ ਜਗ੍ਹਾ ਨਹੀਂ।
ਤੁਹਾਨੂੰ ਯਾਦ ਹੋਏਗਾ ਕਿ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਛੋਟਾ ਸਾਂ ਤਾਂ ਬਾਪੂਜੀ ਨੇ ਮੇਰੇ ਯੱਗੋਪਵੀਤ ਸਮੇਂ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਖਿਦਮਤੇ-ਵਤਨ ਲਈ ਵਕਫ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਲਿਹਾਜ਼ਾ ਮੈਂ ਉਸ ਵਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕੌਲ਼ ਪੂਰਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।
ਉਮੀਦ ਹੈ ਤੁਸੀਂ ਮੁਆਫ਼ ਫ਼ੁਰਮਾਓਗੇ।
  ਆਪਦਾ ਤਾਅਬੇਦਾਰ
ਭਗਤ ਸਿੰਘ।”


ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਕਾਨ੍ਹਪੁਰ ਪਹੁੰਚੇ। ਕੁਝ ਲੇਖਕਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਗਣੇਸ਼ ਸੰਕਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੇ ਨਾਂ ਵਿਧਾਲੰਕਾਰ ਦੀ ਚਿੱਠੀ ਲੈ ਕੇ ਗਏ ਸਨ, ਪਰ ਉਹ ਸਿੱਧੇ ਗਣੇਸ਼ ਸੰਕਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਕੋਲ ਗਏ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਸ਼ਚੀਂਦਰ ਨਾਥ ਸਾਨਿਆਲ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ...:
“ਏਧਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਕੇ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਿਤਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਕਰ ਰਹੇ ਨੇ। ਮੈਂ ਖ਼ੁਦ ਤਾਂ ਸ਼ਾਦੀ ਕਰ ਲਈ ਸੀ, ਪਰ ਮੈਂ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਸ਼ਾਦੀ ਕਰਕੇ ਬੜੀ ਭਾਰੀ ਗ਼ਲਤੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਮਝਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਜੇ ਸ਼ਾਦੀ ਕਰ ਲਓਗੇ ਤਾਂ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿਚ ਬਹੁਤਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੋਗੇ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਦੀ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਸਨ ਚਾਹੁੰਦੇ। ਮੇਰਾ ਇਹ ਇਕ ਨਿਯਮ ਸੀ ਕਿ ਦਲ ਦੇ ਆਦਮੀ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਲੈਣ ਖਾਤਰ ਮੈਂ ਇਹ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸਾਂ ਕਿ ਦਲ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਤਿਆਗ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿੱਥੋਂ ਤਕ ਤਿਆਰ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਉਸੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦਲ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਸਮਝਦੇ ਸਾਂ ਜਿਹੜਾ ਹਰ ਘੜੀ ਇਸ ਗੱਲ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਏ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਦੀ ਕਿਹਾ ਜਾਏ, ਉਹ ਘਰ ਬਾਰ ਛੱਡ ਕੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਉਤਰ ਆਏ। ਇਸ ਨੀਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮੈਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਕੀ ਉਹ ਘਰ ਬਾਰ ਛੱਡਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੈ? ਜੇ ਤੂੰ ਸ਼ਾਦੀ ਕਰ ਲਏਂਗਾ ਤਾਂ ਅੱਗੋਂ ਤੈਥੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਉਮੀਦ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗੀ ਤੇ ਜੇ ਤੂੰ ਘਰੇ ਰਿਹਾ ਤਾਂ ਤੈਨੂੰ ਸ਼ਾਦੀ ਕਰਨੀ ਹੀ ਪਏਗੀ। ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਕਿ ਤੂੰ ਸ਼ਾਦੀ ਕਰੇਂ। ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ ਜਿੱਥੇ ਮੈਂ ਕਹਾਂ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪੈ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਘਰ ਛੱਡਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ। ਮੈਂ ਇਕ ਵਾਰੀ ਚਾਹਿਆ ਸੀ ਕਿ ਸਰਦਾਰ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ (ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਿਤਾ) ਨਾਲ ਮਿਲ-ਮਿਲਾਅ ਲਵਾਂ ਕਿਉਂਕਿ ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਸਾਡਾ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਕੁਝ ਸੰਬੰਧ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰੋਂ ਚਲੇ ਆਉਣ ਪਿੱਛੋਂ ਮੈਂ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸਰਦਾਰ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਾਂਗਾ...ਮੇਰੇ ਕਹਿਣ 'ਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ ਉਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਚਲੇ ਗਏ। ਪਹਿਲੋਂ-ਪਹਿਲ ਕਾਨ੍ਹਪੁਰ ਵਿਚ ਮਨੀ ਲਾਲ ਅਵਸਥੀ ਦੇ ਘਰ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।”
ਉਹਨੀਂ ਦਿਨੀ ਕਾਨ੍ਹਪੁਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਨੇਤਾ ਸੁਰੇਸ਼ ਚੰਦਰ ਭੱਟਾਚਾਰੀਆ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ...'ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਸ਼ਚੀਨ ਦਾ ਪੱਤਰ ਲੈ ਕੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਏ। ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਆਪਣੇ ਮੈੱਸ ਵਿਚ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਬਦਲ ਕੇ ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਦੁਪਹਿਰ ਵੇਲੇ ਉਸ ਮਕਾਨ ਵਿਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਕੱਲਿਆਂ ਹੀ ਰਹਿਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਬਟੁਕੇਸ਼ਵਰ ਦੱਤ ਨਾਲ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤੀ। ਬਟੁਕੇਸ਼ਵਰ ਦੱਤ ਤੋਂ ਉਹ ਬੰਗਾਲੀ ਸਿੱਖਣ ਲੱਗ ਪਏ ਤੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਕਵੀਵਰ ਨਜ਼ਰੁੱਲ ਇਸਲਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਵਿਤਾ 'ਵਿਦਰੋਹੀ' ਜ਼ੁਬਾਨੀ ਚੇਤੇ ਕਰ ਲਈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਮੈੱਸ ਵਿਚੋਂ ਘੱਟ ਹੀ ਬਾਹਰ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਫੇਰ ਵੀ ਮੈਂ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਸੀ.ਆਈ.ਡੀ. ਦੇ ਕੁਛ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਰਾਮ ਨਰਾਇਣ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਉਸ 221 ਨੰਬਰ ਦੇ ਮਕਾਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਲਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਖੁਫ਼ੀਆ ਪੁਲਸ ਦੇ ਡਿਪਟੀ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਦੁਰਗਾ ਪਰਸਾਦ ਤੇ ਯਤੀਨ ਬੈਨਰਜੀ ਵੀ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ ਕਾਨ੍ਹਪਰ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਏ ਹਨ।
“ਗਣੇਸ਼ਜੀ (ਗਣੇਸ਼ ਸ਼ੰਕਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ) ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਆਉਣ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ ਸੀ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਿਤਾ ਤੇ ਗਣੇਸ਼ਜੀ ਦੋਹੇਂ ਹੀ ਅਖਿਲ ਭਾਰਤੀ ਕਾਂਗਰਸ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਸਨ। ਇਕ ਦਿਨ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਸੁਰੇਸ਼ ਬਾਬੂ! ਕੀ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਠਹਿਰੇ ਹੋਏ ਨੇ?' ਇਸ ਸਿੱਧੇ ਸਵਾਲ ਦਾ ਉਤਰ ਦੇਣ ਵਿਚ ਮੈਨੂੰ ਦੋ-ਚਾਰ ਸੈਕਿੰਟ ਦੀ ਦੇਰ ਲੱਗੀ, ਪਰ ਮੈਂ ਸਪਸ਼ਟ ਉਤਰ ਦਿੱਤਾ...'ਹਾਂ ਜੀ।'
“ 'ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਪ੍ਰਤਾਪ ਪ੍ਰੈੱਸ ਲੈ ਆਓ।" ਗਣੇਸ਼ਜੀ ਨੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ।
“ 'ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਪੁਲਸ ਦੀ ਕਰੜੀ ਨਿਗਾਹ ਹੈ, ਕੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਲਿਆਉਣਾ ਠੀਕ ਹੋਏਗਾ?' ਮੈਂ ਕਿਹਾ।
“ 'ਇਸ ਦੀ ਤੁਸੀਂ ਬਿਲਕੁਲ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰੋ। ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਸਿਖਾਵਾਂਗਾ। ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਓ ਕਿ ਅਹਿ ਪਿੱਛੇ ਜਿਹੇ ਹੀ ਦਰਿਆਗੰਜ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਭਿਅੰਕਰ ਦੰਗਾ ਹੋਇਆ ਏ। ਉਸਦੀ ਸਹੀ ਰਿਪੋਰਟ ਲੈਣ ਖਾਤਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਭੇਜਣਾ ਏਂ।'
“ਸਰਦਾਰ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪਤਾ ਲਾਉਣ ਲਈ ਭੱਜ-ਨੱਠ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਤੇ ਦੈਨਿਕ 'ਵੰਦੇਮਾਤਰਮ' ਵਿਚ ਵਿਗਿਆਪਨ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ 'ਉਹ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਏ।' ਗਣੇਸ਼ ਸੰਕਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੇ ਇਹ ਵਿਗਿਆਪਨ ਪੜ੍ਹਿਆ ਹੋਏਗਾ ਤੇ ਕਿਸੇ ਵਸੀਲੇ ਰਾਹੀਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਾਨ੍ਹਪੁਰ ਵਿਚ ਹੋਣ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ ਹੋਏਗਾ। ਇਸੇ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਪ੍ਰੈੱਸ ਵਿਚ ਲੈ ਆਉਣ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਰੇਸ਼ ਭੱਟਨਾਗਰ ਨੂੰ ਕਹੀ ਤੇ ਇੰਜ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿਚ ਆਏ।
“ਭਗਤ ਸਿੰਘ 'ਪ੍ਰਤਾਪ' ਦੇ ਸੰਵਾਦਦਾਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦਿੱਲੀ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਸੰਪਰਦਾਇਕ ਦੰਗੇ ਬਾਰੇ ਤੱਥ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਤੇ ਕਾਨ੍ਹਪੁਰ ਆ ਕੇ ਦੋ ਕਾਲਮ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਲਿਖੀ। ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵਿਚ ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦਾ ਪੈੱਸ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਦਾ ਮਿਲਣ-ਸਥਲ ਸੀ ਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਗੁਪਤ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸਾਹਿਤ ਵੀ ਛਪਦਾ ਸੀ।”
ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਅਸਹਿਯੋਗ ਅੰਦੋਲਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਇਕ ਸਾਲ ਵਿਚ ਸਵਰਾਜ ਦਿਵਾਉਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹੀ ਸੀ। ਪਰ ਚੌਰੀਚੌਰਾ ਕਾਂਢ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਅੰਦੋਲਨ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਿਆ ਤਾਂ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਘੋਰ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਫ਼ੈਲ ਗਈ। ਗਾਂਧੀਵਾਦ ਤੋਂ ਮੋਹ ਭੰਗ ਹੋਇਆ। ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਨੌਜਵਾਨ ਮੁੜ ਇਕੱਤਰ ਹੋਏ ਤੇ ਉਹਨਾਂ 'ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਪਰਜਾਤੰਤਰ ਸੰਘ' ਨਾਂ ਦਾ ਇਕ ਗੁਪਤ ਸੰਗਠਨ ਬਣਾ ਲਿਆ ਤੇ ਇਹ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ...“ਸੁਸੰਗਠਿਤ ਤੇ ਹਥਿਆਰ ਬੰਦ ਕਰਾਂਤੀ ਰਾਹੀਂ ਸੰਯੁਕਤ ਪਰਜਾਤੰਤਰ ਸੰਘ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨਾ ਇਸ ਦਲ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਹੋਏਗਾ। ਇਸ ਪਰਜਾਤੰਤਰ ਸੰਘ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਤੇ ਉਸਦੀ ਅੰਤਮ ਰੂਪਰੇਖਾ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਤੇ ਉਸਦਾ ਐਲਾਨ ਜਨਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕੀਤਾ ਜਾਏਗਾ ਜਦੋਂ ਉਹ ਫ਼ੈਸਲੇ ਨੂੰ ਵਿਵਹਾਰਕ ਰੂਪ ਦੇਣ ਦੇ ਸਮਰਥ ਹੋਣਗੇ। ਹਰੇਕ ਨੂੰ ਵੋਟ ਪਾਉਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੋਏਗਾ ਤੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਇਸ ਪਰਜਾਤੰਤਰ ਸੰਘ ਦੇ ਸੰਗਠਨ ਦੀ ਨੀਂਹ ਟਿਕੀ ਹੋਏਗੀ। ਇਸ ਪਰਜਾਤੰਤਰ ਸੰਗਠਨ ਵਿਚ ਅਜਿਹੀ  ਕੋਈ ਪਿਰਤ ਨਹੀਂ ਹੋਏਗੀ, ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਇਕ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸੋਸ਼ਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।”
ਦਲ ਦੇ ਲਿਖਤੀ ਕਾਰਜਾਂ ਦੀ ਦੂਜੀ ਮਦ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੀ...:
“ਕਿਸਾਨਾਂ ਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਲਾਮਬੰਦ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਵੱਲੋਂ ਸੁਯੋਗ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਕਾਰਖ਼ਾਨਿਆਂ, ਰੇਲਾਂ, ਤੇ ਕੋਇਲੇ ਦੀਆਂ ਖਾਨਾਂ ਵਿਚ ਭੇਜਿਆ ਜਾਏਗਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਵਿਚ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬਣੇ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਗੱਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੈਠ ਸਕੇ ਕਿ ਮਜ਼ਦੂਰ ਵਰਗ, ਕਰਾਂਤੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਮਾਤਰ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਮਜ਼ਦੂਰ ਵਰਗ ਦੇ ਲਾਭ ਹਿੱਤ ਹੀ ਕਰਾਂਤੀ ਆਏਗੀ। ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਵਾਂਗ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਲਾਮਬੰਦ ਕਰਨਾ ਹੈ।”
ਗੁਪਤ ਕਾਰਜ-ਕਰਨੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਮਦ ਵੀ ਦੋਖੋ...:
“ਵਿਦਰੋਹ ਸਮੇਂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਕਾਰਖ਼ਾਨਿਆਂ ਤੇ ਸੈਨਕਾਂ ਨੂੰ ਸੇਧ ਦੇਣ ਵਰਗੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਸੰਭਾਲਨ ਲਈ ਯੋਗ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਜੰਗ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਲੈਣ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਭੇਜਿਆ ਜਾਏਗਾ।”
ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤੇ ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿਚ ਜਿਹੜਾ ਪਰੀਵਰਤਨ ਆਇਆ, ਉਸਨੂੰ ਇਸ ਵਿਧਾਨ ਦੇ ਅਧਿਅਨ ਨਾਲ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਤਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਸ ਨਵੇਂ ਗੁਪਤ ਸੰਗਠਨ ਤੇ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਗੁਪਤ ਸੰਗਠਨ ਵਿਚ ਜਿਹੜਾ ਅੰਤਰ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਸ਼ਚੀਂਦਰ ਨਾਥ ਸਾਨਿਆਲ ਨੇ 'ਬੰਦੀ ਜੀਵਨ' ਵਿਚ ਇੰਜ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਹੈ...:
“ਢਾਕਾ ਅਨੁਸ਼ੀਲਨ ਸਮਿਤੀ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦਾ ਬੌਧਿਕ ਵਿਕਾਸ ਮੁੱਢੋਂ ਊਣਾ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਵਿਚ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਉਂਦਾ ਪਿਆ ਕਿ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਅੰਦੋਲਨ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ-ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਇਕ ਸ਼ਾਖ਼ ਮਾਤਰ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ-ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਮੁੱਢ ਵਿਚ ਇਕ ਨਵੇਂ ਰਾਸ਼ਟਰ ਤੇ ਇਕ ਨਵੀਂ ਸਭਿਅਤਾ ਦੀ ਪਰੇਰਨਾਂ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾ ਉਹ ਸਮਝਦੇ ਸਨ ਤੇ ਨਾ ਇਹਨਾਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਹੀ ਸੀ। ਇਤਿਹਾਸ, ਦਰਸ਼ਨ, ਸਾਹਿਤ ਆਦੀ ਨਾਲ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਨੇਤਾ ਸੱਜਣਾ ਦਾ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਰੋਕਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਨਵਿਆਉਣ ਦੀ ਗਰਜ ਨਾਲ ਉਹ ਨੇਤਾ ਸੱਜਣ ਕੁਛ-ਨਾ-ਕੁਛ ਪੜ੍ਹਨ-ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ। ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਪੜ੍ਹਨਾ-ਪੜ੍ਹਾਉਣਾ ਬੜਾ ਹੀ ਬੇਤਰਤੀਬ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਚੀਨ ਬਾਰੇ ਬਰਟ੍ਰੇਂਡ ਰਸੇਲ ਦੀ ਇਕ ਕਿਤਾਬ ਪੜ੍ਹੀ, ਪਰ ਸੁਨਿਆਤ ਸੈਨ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਲੇਖ ਆਦੀ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹੇ। ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਕਰਾਂਤੀਆਂ ਤੇ ਰਾਜ ਪਲਟਿਆਂ ਬਾਰੇ ਇਹ ਲੋਕ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਾਣਦੇ। ਡੇਟਿੰਨਿਊ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਵੀ ਇਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵਧੇਰਿਆਂ ਨੇ ਪੜ੍ਹਨ-ਲਿਖਣ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਚੀ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਈ।”
ਫੇਰ ਇਟਲੀ, ਚੀਨ ਤੇ ਰੂਸ ਦੀਆਂ ਰਾਜ-ਕਰਾਂਤੀਆਂ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੌਰਾਨ ਨਵੇਂ ਵਿਚਾਰ ਤੇ ਨਵੇਂ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਸਿਲਸਿਲੇ ਵਿਚ ਹੋਏ ਕੰਮ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਦਿਆਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ... “ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਵੀ ਸ਼੍ਰੀ ਅਰਵਿੰਦ ਤੇ ਸਵਰਗੀ ਸਵਾਮੀ ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ, ਰਾਮ ਤੀਰਥ, ਦਯਾਨੰਦ, ਲੋਕ ਮਾਨਿਆ ਤਿਲਕ ਵਰਗੇ ਮਹਾਨ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਰਾਹੀਂ ਤੀਬਰ ਜਾਗ੍ਰਤੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ—ਤੇ ਇਕ ਨਵਾਂ ਨਵੇਕਲਾ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ-ਅੰਦੋਲਨ ਪ੍ਰਬਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।”
ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ-ਅੰਦੋਲਨ ਰਾਜਨੀਤਕ-ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਅਭਿੰਨ ਅੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਵਿਚ ਦਵੰਦਾਤਮਕ ਸੰਬੰਧ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਸੰਬੰਧ ਰਾਜਨੀਤਕ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਟੀਚਾ ਤੇ ਉਸ ਵਰਗ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਾ ਹਿਤ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿਚ ਨੇਤਰੀਤਵ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ। 1921 ਤਕ ਸਾਡੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿਚ ਨੇਤਰੀਤਵ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਰੱਜਿਆ-ਪੁੱਜਿਆ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਵਰਗ ਨਿਭਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸ਼ਚੀਂਦਰ ਨਾਥ ਸਾਨਿਆਲ ਨੇ ਉੱਪਰ ਜਿਹਨਾਂ ਮਹਾਪੁਰਖਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਗਿਣਵਾਏ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਉੱਤਮ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਦੇ ਪ੍ਰਵਕਤਾ ਸਨ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸੰਘਰਸ਼ ਸਾਮੰਤੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ, ਰਾਜ-ਭਗਤ ਮਾਡਰੇਟਾਂ ਦੀ ਆਤਮ ਸਮਰਪਣਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਤੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਵਿਚ ਆਲਸੀ ਤੇ ਵਿਹਲੜ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸਾਮਰਾਜਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸੀ, ਜਿਸ ਲਈ ਉਹ ਆਪਣੇ ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਮਿਥਿਹਾਸ ਤੋਂ ਪਰੇਰਨਾਂ ਲੈਂਦੇ ਸਨ, ਰਾਜਨੀਤਕ ਟੀਚਾ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਸਾਡਾ ਦੇਸ਼ ਮਹਾਨ ਸੀ, ਸਵਰਾਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਇਸਨੂੰ ਫੇਰ ਮਹਾਨ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ। ਸਵਰਾਜ ਕੀ ਹੈ, ਇਸਦੀ ਕੋਈ ਵਿਆਖਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ। ਸਵਰਾਜ ਸਾਡਾ ਜਨਮ ਸਿੱਧ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ, ਕਹਿ ਦੇਣਾ ਹੀ ਕਾਫੀ ਸੀ ਤੇ ਉਸ ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ, ਭਾਰਤ ਮਾਤਾ ਦੀਆਂ ਜੰਜ਼ੀਰਾਂ ਕੱਟਣ, ਲਈ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਉਭਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
ਇਸ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀਆਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਸਨ, ਪੁਰਾਣੇ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀਆਂ ਵੀ ਉਹੀ ਸਨ। ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਨੌਜਵਾਨ ਗੀਤਾ ਹੱਥ ਵਿਚ ਫੜ੍ਹ ਕੇ ਹੱਸਦੇ-ਹੱਸਦੇ ਫਾਂਸੀ ਦਾ ਰੱਸਾ ਚੁੰਮ ਲੈਂਦੇ ਸਨ ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਅਗਲੇ ਜਨਮ ਵਿਚ ਵੀ ਅਸੀਂ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲਵਾਂਗੇ ਤੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਭਾਰਤ ਮਾਤਾ ਦੀਆਂ ਜੰਜ਼ੀਰਾਂ ਕੱਟਣ ਲਈ ਅਰਪਣ ਕਰ ਦਿਆਂਗੇ। ਖ਼ੁਦ ਸਾਨਿਆਲ ਨੇ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ 1915 ਵਿਚ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਵਿਦਰੋਹ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਸੀ, ਉਸਦਾ ਇਕੋ ਇਕ ਟੀਚਾ ਵੀ ਭਾਰਤ ਮਾਤਾ ਦੀਆਂ ਜੰਜ਼ੀਰਾਂ ਕੱਟਣਾ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਵਿਚੋਂ ਭਜਾਉਣਾ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਿੰਤਨ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਸਨ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਅੰਤ ਤਕ ਓਹੀ ਰਹੀਆਂ। ਇਹਨਾਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ 'ਮੈਂ ਨਾਸਤਕ ਕਿਓਂ ਹਾਂ' ਲੇਖ ਵਿਚ ਇੰਜ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ ਹੈ...:
“ਫੇਰ ਮੈਂ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਦਲ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਜਿਸ ਨੇਤਾ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ, ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਗਰੁਕ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਹੋਂਦ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਈਸ਼ਵਰ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਕਹਿ ਦਿੰਦਾ, “ਜਦੋਂ ਤੁਹਾਡਾ ਮਨ ਕਰੇ ਈਸ਼ਵਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰ ਲਿਆ ਕਰੋ।” ਨਾਸਤਕਤਾ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਲਈ ਜਿਹੜਾ ਹੌਸਲਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਉਹ, ਉਸ ਹੌਸਲੇ-ਵਿਹੂਣਾ ਨਾਸਤਕ ਸੀ। ਜਿਸ ਦੂਜੇ ਨੇਤਾ ਨੂੰ ਮੈਂ ਮਿਲਿਆ, ਉਸਦਾ ਈਸ਼ਵਰ ਵਿਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਸਦਾ ਨਾਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ...ਮਾਣਯੋਗ ਕਾਮਰੇਡ ਸ਼ਚੀਂਦਰ ਨਾਥ ਸਾਨਿਆਲ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁਸਤਕ 'ਬੰਦੀ ਜੀਵਨ' ਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਠ ਹੀ ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਵਿਚ ਜਬਰਦਸਤ ਮਹਿਮਾ ਗਾਣ ਹੈ। ਇਸ ਸੁੰਦਰ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਦੂਜੇ ਭਾਗ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਸਫਿਆਂ ਉੱਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵੇਦਾਂਤਵਾਦ ਕਾਰਨ ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਅਧਿਆਤਮਕ ਮਹਿਮਾ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਸਾਰ ਹੈ।...”
ਸੋ ਨਵਾਂ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸੰਗਠਨ, ਜਿਸਨੇ ਹਥਿਆਰ-ਬੰਦ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਨਾਲ 'ਸੰਯੁਕਤ ਭਾਰਤੀ ਪਰਜਾਤੰਤਰ ਸੰਘ' ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ—ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਦਾ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਹੱਥੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸੋਸ਼ਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅੰਤ ਕਰਨਾ ਆਪਣਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਐਲਾਨਿਆਂ ਸੀ ਪੁਰਾਣੇ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਹੀ ਨਵਾਂ ਰੂਪ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਨਵੀਂ ਚੇਤਨਾ ਨਾ ਕਾਮਰੇਡ ਸਾਨਿਆਲ ਦੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਦੀ ਉਪਜ ਸੀ ਤੇ ਨਾ ਕੋਈ ਰੱਬੀ ਕ੍ਰਿਪਾ, ਬਲਕਿ ਉਸ ਨਵੇਂ ਯੁੱਗ ਦੀ ਦੇਣ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਅਸਹਿਯੋਗ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਠੁੱਸ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਪਿੱਛੋਂ ਸਾਡੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅੰਦੋਲਨ ਨੇ ਪੈਰ ਧਰਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਨਵੇਂ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਜਿਹੜਾ ਨਵਾਂ ਰੂਪ ਬਣਿਆ, ਉਸਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਸਾਨੂੰ 1924 ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਕਾਨ੍ਹਪਰ ਗਏ, ਓਦੋਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਜਿਹੜੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸਥਿਤੀ ਸੀ, ਉਸਦਾ ਜਾਇਜ਼ਾ ਲੈਣਾ ਪਏਗਾ...ਫੇਰ ਹੀ ਅਸੀਂ ਕਰਾਂਤੀ-ਦਲ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਤੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਚੱਲੇ ਦਮਨ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਸਮਝ ਸਕਾਂਗੇ।
ਗਾਂਧੀ ਨੇ 22 ਫਰਬਰੀ 1922 ਨੂੰ ਚੌਰੀਚੌਰਾ ਕਾਂਢ ਪਿੱਛੋਂ ਅੰਦੋਲਨ ਵਾਪਸ ਲਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਯਾਨੀ 9 ਫਰਬਰੀ ਨੂੰ ਵਾਇਸਰਾਏ ਨੇ ਭਾਰਤ ਮੰਤਰੀ ਨੂੰ ਲੰਦਨ ਵਿਚ ਇਹ ਤਾਰ ਭੇਜਿਆ ਸੀ...“ਕਸਬਿਆਂ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਵਰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਅਸਹਿਯੋਗ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਖਾਸਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ ਹੈ। ਕੁਝ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਅਸਮ, ਸੰਯੁਕਤ ਪ੍ਰਾਂਤ, ਬਿਹਾਰ, ਉੜੀਸਾ ਤੇ ਬੰਗਾਲ ਵਿਚ ਕਿਸਾਨ ਲੜਨ-ਮਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਜਿੱਥੋਂ ਤਕ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ, ਅਕਾਲੀ ਅੰਦੋਲਨ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਤਕ ਜਾ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ। ਦੇਸ਼-ਭਰ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਮੁਸਲਿਮ ਆਬਾਦੀ ਹਿਰਖੀ ਤੇ ਹਿੰਸਕ ਹੋਈ ਹੋਈ ਹੈ। ਸਥਿਤੀ ਗੰਭੀਰ ਹੈ...ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਭਿਅੰਕਰ ਅਵਸਥਾ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਉਸਨੂੰ ਅਤੀਤੀ ਵਿਚ ਕਦੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਤੇ ਉਹ ਇਸ ਤੱਥ ਨੂੰ ਵੀ ਛਿਪਾਉਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੀ ਕਿ ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਨੇ ਬੜੀ ਵੱਡੀ ਚਿੰਤਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਹੈ।”
ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ...:
“ਜਨ-ਅੰਦੋਲਨ ਵਿਚ ਜਿਹੜਾ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਤੇ ਆਰ-ਪਾਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਲਈ ਉਤਸਾਹ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਗੁਨਟੂਰ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਤੋਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਅੰਦੋਲਨ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲੈਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਲਗਾਨ-ਬੰਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਤਕ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਲਗਾਨ ਦੇ ਦੇਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ, ਸਰਕਾਰ 5% ਲਗਾਨ ਵੀ ਨਹੀਂ ਉਗਰਾਹ ਸਕੀ। ਜੇ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਲਗਾਨ-ਬੰਦੀ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਜਾਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੁੰਦਾ, ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਲਗਾਨ ਤੇ ਟੈਕਸ ਨਾ ਭਰਨ ਦਾ ਅੰਦੋਲਨ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਫ਼ੈਲ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ, ਤੇ ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਵਜੋਂ ਨਾ ਸਿਰਫ ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ ਦਾ, ਬਲਕਿ ਸਾਮੰਤਵਾਦ ਦਾ ਵੀ ਸਫਾਇਆ ਹੋ ਜਾਂਦਾ।”
ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਸੀ ਜਿਸ ਤੋਂ ਵਾਇਸਰਾਏ ਚਿੰਤਤ ਸੀ ਤੇ ਖ਼ੁਦ ਗਾਂਧੀ ਚਿੰਤਤ ਸੀ। ਇਸ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਉਭਾਰ ਦਾ ਤੇ ਬੰਬਈ ਤੇ ਮਦਰਾਸ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਿੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਗਾਂਧੀ ਨੇ 19 ਫਰਬਰੀ 1922 ਨੂੰ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਦੇ ਨਾਂ ਆਪਣੇ ਪੱਤਰ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ...“ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਤੇ ਦੱਖਣ ਦੀਆਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਖ਼ਬਰਾਂ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਸਨ, ਤਦ ਚੌਰੀਚੌਰਾ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਨੇ ਬਾਰੂਦ ਵਿਚ ਜਬਰਦਸਤ ਚੰਗਿਆੜੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਤੇ ਅੱਗ ਲੱਗ ਗਈ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਜੇ ਇਹ ਮੁਲਤਵੀ ਨਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਇਕ ਅਹਿੰਸਕ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਬਜਾਏ ਹਿੰਸਕ ਸੰਗਰਾਮ ਚਲਾ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ।”
ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਯਕਦਮ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋ ਗਈ, ਇਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਲੰਮੀ ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਯੁੱਧ ਕਾਰਨ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸੀ। ਕਿਸਾਨ ਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਇਸ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਉਭਾਰ ਦੀ ਮੁੱਖ ਸ਼ਕਤੀ ਸਨ। ਯੁੱਧ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਮਾਲ ਆਉਣਾ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਵਧ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਭਾਰਤੀ ਉਦਯੋਗਾਂ...ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਕੱਪੜੇ ਦੇ ਉਦਯੋਗ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਹੋਈ ਤੇ ਉਸਦੇ ਕਾਰਖ਼ਾਨੇਦਾਰ ਮਾਲਾਮਾਲ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਲਾਭ ਦੀ ਪੂੰਜੀ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਧੰਦਿਆਂ ਵਿਚ ਲਾ ਕੇ ਹੋਰ ਵਧਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਤਦੇ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਜਦ ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ ਦੀ ਜਕੜ ਢਿੱਲੀ ਪੈਂਦੀ।
ਨਵੇਂ ਨਵੇਂ ਕਾਰਖ਼ਾਨੇ ਲੱਗ ਜਾਣ ਨਾਲ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਖਾਸੀ ਵਧ ਗਈ ਸੀ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਰਥਕ ਸਥਿਤੀ ਚੰਗੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਈ। ਪੈਸਾ ਤਾਂ ਕੁਝ ਉਪਰਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਹੀ ਕਮਾਇਆ ਸੀ। ਆਮ ਜਨਤਾ ਉੱਤੇ ਤਾਂ ਵਧੇ ਹੋਏ ਟੈਕਸਾਂ ਤੇ ਲਗਾਨ ਦਾ ਭਾਰ ਹੀ ਵਧਿਆ ਸੀ। ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ, ਕਿਸਾਨਾਂ ਤੇ ਮੱਧ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਖਾਸੀ ਬੇਚੈਨੀ ਸੀ। ਸਿਪਾਹੀ ਜਿਹੜੇ ਯੁੱਧ ਦੇ ਮੋਰਚਿਆਂ ਤੋਂ ਪਰਤ ਆਏ ਸਨ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ 'ਜੋ ਹੁਕਮ' ਵਾਲੇ ਸਿਪਾਹੀ ਨਹੀਂ ਸਨ ਰਹੇ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਨੁਭਵ ਖਾਸਾ ਵਧ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ।
ਫੇਰ ਨਵੰਬਰ 1917 ਦੀ ਰੂਸ ਦੀ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਕਰਾਂਤੀ ਨਾਲ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਵਰਗ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਉਜਾਗਰ ਹੋਇਆ—ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਨਵਾਂ ਜੋਸ਼ ਤੇ ਨਵਾਂ ਉਤਸਾਹ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਸਾਹਵੇਂ ਸੋਸ਼ਕਾਂ ਤੇ ਹਾਕਮਾਂ ਤੋਂ ਕਰਾਂਤੀ ਰਾਹੀਂ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਰਾਹ ਖੁੱਲ੍ਹ ਗਿਆ ਸੀ।
ਯੁੱਧ ਦੇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਿਆਂ-ਹੁੰਦਿਆਂ ਮਜ਼ਦੂਰ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿਚ ਉਤਰ ਆਏ ਸਨ। 1918 ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਬੰਬਈ ਦੀਆਂ ਕੱਪੜਾ ਮਿਲਾਂ ਵਿਚ ਹੜਤਾਲਾਂ ਹੋਈਆਂ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਜਨਵਰੀ 1919 ਵਿਚ ਸਾਰੀਆਂ ਮਿੱਲਾਂ ਵਿਚ ਫ਼ੈਲ ਗਈਆਂ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ 1,25,000 ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੇ ਭਾਗ ਲਿਆ। ਅਪ੍ਰੈਲ ਵਿਚ ਰੌਲਟ ਐਕਟ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਜਿਹੜੀ ਆਮ ਹੜਤਾਲ ਹੋਈ, ਉਸ ਵਿਚ ਵੀ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੇ ਵਧ-ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿਚ ਜੁਝਾਰੂ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। 1919 ਦੇ ਪੂਰੇ ਸਾਲ ਹੜਤਾਲਾਂ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ, ਜਿਹੜਾ 1920 ਦੇ ਅੱਧ ਤਕ ਚਰਮ ਸੀਮਾ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਕੁਝ ਆਂਕੜੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ—: 4 ਨਵੰਬਰ ਤੋਂ 2 ਦਸੰਬਰ 1919 ਤਕ ਕਾਨ੍ਹਪੁਰ ਦੀਆਂ ਊਨੀਂ ਮਿੱਲਾਂ ਦੇ 17000 ਮਜ਼ਦੂਰ ਹੜਤਾਲ 'ਤੇ ਰਹੇ। 7 ਦਸੰਬਰ 1919 ਤੋਂ 9 ਜਨਵਰੀ 1920 ਤਕ ਜਮਾਲਪੁਰ ਦੇ 16000 ਮਜ਼ਦੂਰ ਹੜਤਾਲ 'ਤੇ ਰਹੇ। 9 ਤੋਂ 18 ਜਨਵਰੀ 1920 ਤਕ ਕਲਕੱਤਾ ਦੀਆਂ ਪਟਸਨ ਮਿੱਲਾਂ ਦੇ 35000 ਮਜ਼ਦੂਰ ਹੜਤਾਲ 'ਤੇ ਰਹੇ। 21 ਤੋਂ 31 ਜਨਵਰੀ ਤਕ ਰੰਗੂਨ ਦੇ 20000 ਮਜ਼ਦੂਰ ਹੜਤਾਲ 'ਤੇ ਰਹੇ। 31 ਜਨਵਰੀ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ ਦੇ ਵੀਗੇਸ਼ਨ ਕੰਪਨੀ ਬੰਬਈ ਦੇ 10000 ਮਜ਼ਦੂਰ ਹੜਤਾਲ 'ਤੇ ਗਏ। 2 ਤੋਂ 16 ਫਰਬਰੀ ਤਕ 20000 ਗੋਦੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਹੜਤਾਲ 'ਤੇ ਰਹੇ। 24 ਫਰਬਰੀ ਤੋਂ 29 ਮਾਰਚ ਤਕ ਟਾਟਾ ਆਇਰਨ ਐਂਡ ਸਟੀਲ ਕਾਰਖ਼ਾਨੇ ਦੇ 40000 ਮਜ਼ਦੂਰ ਹੜਤਾਲ 'ਤੇ ਰਹੇ। 9 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਬੰਬਈ ਦੇ 60000 ਮਜ਼ਦੂਰ ਹੜਤਾਲ 'ਤੇ ਗਏ। 20 ਤੋਂ 26 ਮਾਰਚ ਤਕ ਮਦਰਾਸ ਦੇ 17000 ਮਿੱਲ ਮਜ਼ਦੂਰ ਹੜਤਾਲ 'ਤੇ ਰਹੇ ਤੇ ਮਈ ਵਿਚ ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ ਦੇ 25000 ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੇ ਹੜਤਾਲ ਕੀਤੀ।
1920 ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿਚ 200 ਹੜਤਾਲਾਂ ਹੋਈਆਂ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿਚ 15 ਲੱਖ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੇ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ।
ਇਹਨਾਂ ਹੜਤਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਮਜ਼ਦੂਰ ਸੰਗਠਨ ਬਣਨ ਲੱਗੇ। ਸ਼ੁਰੂ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਹੜਤਾਲ ਕਮੇਟੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਦਾ ਨੇਤਰੀਤਵ ਮੱਧ ਵਰਗ ਦੇ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਕਰਦੇ ਸਨ—ਉਹ ਨਿਰੇ ਸੁਧਾਰਵਾਦੀ ਜਾਂ ਕੈਰੀਅਰਵਾਦੀ ਸਨ। ਵਰਗ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਘਾਟ ਸੀ। ਇੰਡੀਅਨ ਟਰੇਡ ਯੂਨੀਅਨ ਕਾਂਗਰਸ 1920 ਵਿਚ ਬਣੀ। ਜਿਸਦਾ ਉਦਘਾਟਨੀ ਸੰਮੇਲਨ ਅਕਤੂਬਰ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਬੰਬਈ ਵਿਚ ਹੋਇਆ, ਜਿਸਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਸਨ। ਚੌਥਾ ਸੰਮੇਲਨ 1924 ਵਿਚ ਹੋਇਆ, ਉਦੋਂ ਸਵਰਾਜ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਨੇਤਾ ਸੀ.ਆਰ. ਦਾਸ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣੇ।
ਸਾਡੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿਚ ਇਸ ਨਵੀਂ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਉਭਾਰ ਨੇ ਜਿੱਥੇ ਕਾਂਗਰਸੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਿਆ, ਉੱਥੇ ਸਰਕਾਰ ਲਈ ਵੀ ਇਸਨੂੰ ਅੱਖੋਂ ਪਰੋਖੇ ਕਰ ਦੇਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸਨੇ 1921 ਵਿਚ ਮਜ਼ਦੂਰ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਸੰਬੰਧੀ ਬੰਗਾਲ ਕਮੇਟੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੀ, 1922 ਵਿਚ ਬੰਬਈ ਇੰਡਸਟ੍ਰੀਅਲ ਡਿਸਪਿਊਟ ਕਮੇਟੀ ਬਣਾਈ ਤੇ ਮਦਰਾਸ ਲੇਬਰ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ। 1921 ਤੋਂ ਹੜਤਾਲਾਂ ਤੇ ਵਾਕ-ਆਊਟ ਆਦੀ ਦੇ ਆਂਕੜੇ ਪੱਕੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰੱਖੇ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਏ।
ਮਜ਼ਦੂਰ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਇਸ ਚੜ੍ਹਤ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਮਜ਼ਦੂਰ ਵਰਗ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵਿਚ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਦਾ ਆਉਣਾ ਵੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਸੀ। 1921 ਵਿਚ ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ ਜਿਹੜਾ ਸੰਮੇਲਨ ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ ਵਿਚ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਵਿਚ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਇਹ ਐਲਾਨ-ਨਾਮਾ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ...:
“ਜੇ ਕਾਂਗਰਸ ਕਰਾਂਤੀ ਦੀ, ਜਿਹੜੀ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਬੁਨਿਆਦਾਂ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਵਾਕੱਈ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਸਿਰਫ ਜਲਸਿਆਂ-ਜਲੂਸਾਂ ਤੇ ਨਾਅਰੇਬਾਜੀ ਤਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਉਹ ਟਰੇਡ ਯੂਨੀਅਨਾਂ ਤੇ ਕਿਸਾਨ ਸਭਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਬਣਾਏ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਾਰਜ-ਕਰਮ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰੇ ਤਾਂ ਛੇਤੀ ਹੀ ਉਹ ਸਮਾਂ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਅੜਿੱਕਾ ਉਸਦੇ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਟਿਕੇਗਾ। ਆਪਣੀਆਂ ਭੌਤਿਕ ਲੋੜਾਂ ਲਈ ਲੜਨ ਵਾਲੀ ਸਮੁੱਚੀ ਸੁਚੇਤ ਜਨਤਾ ਦੀ ਅਜਿੱਤ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਸਹਿਯੋਗ ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏਗਾ।”
1924 ਵਿਚ 'ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ' ਨਾਂ ਦਾ ਇਕ ਪਰਚਾ ਬੰਬਈ ਤੋਂ ਛਪਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਜਿਸ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਸ਼੍ਰੀਪਾਦ ਅੰਮ੍ਰਿਤ (ਐਮ.ਏ.) ਡਾਂਗੇ ਸਨ। ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਪਰਚਾਰ-ਪਰਸਾਰ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ ਬੜੀ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਗੱਲ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਚ ਲੇਬਰ ਪਾਰਟੀ ਸੱਤਾ ਵਿਚ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਦਮਨ ਚੱਕਰ ਚਲਾਉਣ ਵਿਚ ਜ਼ਰਾ ਵੀ ਦੇਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਚਾਰ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਨੇਤਾਵਾਂ...ਡਾਂਗੇ, ਸ਼ੌਕਤ ਉਸਮਾਨ, ਮੁਜੱਫਰ ਅਹਿਮਦ ਤੇ ਦਾਸ ਗੁਪਤ ਨੂੰ ਗਿਰਫਤਾਰ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਕਾਨ੍ਹਪਰ ਪੜਯੰਤਰ ਕੇਸ ਚਲਾਇਆ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਚਾਰ-ਚਾਰ ਸਾਲ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤੀ। ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਤੇ ਵਧਦੀ ਹੋਈ ਮਜ਼ਦੂਰ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਚੁੱਕਿਆ ਗਿਆ ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਕਦਮ ਸੀ ਤੇ ਅਸੀਂ ਦੇਖਾਂਗੇ ਕਿ ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਇਸ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ ਇਸ ਪੂਰੇ ਤੀਸਰੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਿਰਦਰਦੀ ਬਣੀ ਰਹੀ।
ਮਤਲਬ ਇਹ ਕਿ 1920 ਪਿੱਛੋਂ ਸਾਡੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿਚ ਜਿਸ ਨਵੇਂ ਯੁੱਗ ਦਾ ਆਰੰਭ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਵਿਚ ਉਸਦੇ ਨੇਤਰੀਤਵ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਮਜ਼ਦੂਰ ਵਰਗ ਨੇ ਤੇ ਉਸਦੀ ਸੰਗਠਿਤ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਨਿਭਾਈ ਸੀ...ਮਜ਼ਦੂਰ ਵਰਗ ਦੀ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਹੀ ਇਸ ਨੇਤਰੀਤਵ ਦਾ ਜੀਵਨ ਦਰਸ਼ਨ ਸੀ। ਪਰ ਇਹ ਵਿਚਾਰਧਾਰ ਅਜੇ ਭਰੂਣ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਸੀ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੂਚਾ, ਆਂਡੇ ਵਿਚ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪਲਦਾ ਤੇ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਹੱਦਬੰਦੀ ਦੀਆਂ ਬੰਦਿਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪਲ-ਵਧ ਰਹੀ ਸੀ...ਖੋਲ ਨੂੰ ਤੋੜ ਕੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਉਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਇਆ ਅਜੇ।
ਹਰ ਯੁੱਗ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਵਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਇਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਿਯਮ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਯੁੱਗ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਪ੍ਰਵਕਤਾ ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ ਸਨ। ਪੁਰਾਣੇ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇਰਨਾਂ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਤਲਾਸ਼ੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲੋਂ ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥ ਮਿਲਦੇ।
ਇਸ ਨਵੇਂ ਯੁੱਗ ਦਾ ਪ੍ਰਵਕਤਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਣਨਾ ਸੀ। ਵਿਆਹ ਨਾ ਕਰਨਾ ਇਸ ਲਈ ਬਹਾਨਾ ਬਣਿਆ ਤੇ ਉਹ ਘਰੋਂ ਭੱਜ ਕੇ ਕਾਨ੍ਹਪੁਰ ਆ ਗਏ। ਕਾਨ੍ਹਪੁਰ ਉਤਰ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਉਦਯੋਗਿਕ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸੁਰੇਸ਼ ਭੱਟਾਚਾਰੀਆ, ਬਟੁਕੇਸ਼ਵਰ ਦੱਤ, ਅਜੈ ਘੋਸ਼ ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਵਰਮਾ ਆਦੀ ਜਿਹੜੇ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਨੌਜਵਾਨ ਸਨ, ਉਹ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਵੀ ਜੁੜੇ ਤੇ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਦਾ ਅਧਿਅਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ...ਤੇ ਪ੍ਰਵਕਤਾ ਬਣਨ ਦੀ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਵੀ ਇੱਥੇ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ।
ਅਸੀਂ ਦੇਖਾਂਗੇ ਕਿ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰੂਪ ਦੇਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਨਾ ਤਾਂ ਕਾਮਰੇਡ ਸ਼ਚੀਂਦਰ ਨਾਥ ਸਾਨਿਆਲ ਨੂੰ ਤੇ ਨਾ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਨਤਾ ਵਿਚ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਜਿਹੜਾ ਵਿਆਪਕ ਰੋਸ ਤੇ ਗੁੱਸਾ ਸੀ, ਅੰਦੋਲਨ ਵਿਚ ਉਸਦਾ ਧਮਾਕੇਦਾਰ ਤੇ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਸੀ। ਗਾਂਧੀ ਤੋਂ ਅਹਿੰਸਾ ਰੂਪੀ 'ਕਾਰ' ਹਟਾਅ ਲੈਣ ਦੀ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਗਈ ਤੇ ਇਹ ਮੰਗ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਸਦੇ ਮੁਸਲਿਮ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਅਹਿੰਸਾ ਦੀ 'ਕਾਰ' ਹਟਾਉਣ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਅੰਦੋਲਨ ਵਾਪਸ ਲੈ ਕੇ ਕਰਾਂਤੀ ਦਾ ਗਲ਼ਾ ਘੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੱਟਾ ਇਹ ਕਿ ਵਿਆਪਕ ਰੋਸ ਦਾ ਰੂਪ, ਬਡਰੂਪ-ਕਰਾਂਤੀ ਵਿਚ ਬਦਲ ਗਿਆ ਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਸੰਪਰਦਾਇਕ ਦੰਗੇ ਭੜਕਾਉਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲ ਗਿਆ।
ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੰਮ ਹੁਣ ਇਹਨਾਂ ਦੰਗਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਤੇ ਲੋਕ-ਰੌਅ ਦਾ ਮੁਹਾਨ ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ ਵਿਰੁੱਧ ਮੋੜਨਾ ਸੀ। ਗਣੇਸ਼ ਸ਼ੰਕਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤਾਪ ਪ੍ਰੈੱਸ ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾ ਕੰਮ ਇਹ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਦਿੱਲੀ ਜਾ ਕੇ ਦਰਿਆ-ਗੰਜ ਦੇ ਸੰਪਰਦਾਇਕ ਦੰਗਿਆਂ ਬਾਰੇ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਸੁਚੇਤ ਤੇ ਸਵਾਧਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸਹੀ ਰਿਪੋਰਟ ਲਿਖਣ। ਇਸ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਪ੍ਰਤਾਪ ਪ੍ਰੈੱਸ ਵਿਚ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਗੁਪਤ ਸਾਹਿਤ ਵੀ ਛਪਦਾ ਸੀ, ਜਿਹੜਾ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜਨਤਾ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਹਥਿਆ-ਬੰਦ ਕਰਾਂਤੀ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਈ ਪਰਚੇ ਤੇ ਪੈਂਫਲੇਟ ਲਿਖੇ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਮਾਤਾ ਸੁਸਾਇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਮੇਲਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ।
ਉਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਪ੍ਰਤਾਪਗੜ੍ਹ ਦਾ ਮੇਲਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਦੁਸ਼ਹਿਰੇ ਦੇ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜਿਸ ਵਿਚ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਤੇ ਕਸਬਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੰਜ ਸਾਥੀ ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿਚ ਇਕ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਪਰਚਾ ਵੰਡਣ ਗਏ ਜਿਹੜਾ ਪ੍ਰਤਾਪ ਪ੍ਰੈੱਸ ਨੇ ਹਿੰਦੀ ਵਿਚ ਛਾਪਿਆ ਸੀ ਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਸੀ...:

“ਜਾਗੋ ਮੇਰੇ ਦੇਸ਼ ਕੇ ਲੋਗੋ !”
ਮੇਲੇ ਵਿਚ ਚਿੱਟੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿਚ ਖੁਫ਼ੀਆ ਪੁਲਸ ਵੀ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਪਰਚੇ ਵੰਡਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ, ਇਹ ਸਿਪਾਹੀ ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਝਪਟ ਪਏ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਦੋ ਨੂੰ ਗਿਰਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਆਪਣੇ ਇਹਨਾਂ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਪੁਲਸ ਤੋਂ ਛੁਡਵਾਉਣ ਲਈ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਕ ਤਰਕੀਬ ਸੁੱਝੀ। ਉਹਨਾਂ ਆਪਣੇ ਹੱਥਲੇ ਸਾਰੇ ਪਰਚੇ ਚੁੱਪਚਾਪ ਇਕ ਪਾਸੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੇ। ਲੋਕ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚੁੱਕਣ ਲਈ ਦੌੜ ਪਏ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੁਲਸ ਵਾਲਿਆਂ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਰੌਲਾ ਪਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, “ਦੋਖੋ-ਦੇਖੋ। ਕਾਂਗਰਸੀ ਪਰਚੇ ਵੰਡ ਰਹੇ ਨੇ।” ਦੋ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਕੀ ਪੁਲਸ ਵਾਲੇ ਉਧਰ ਅਹੁਲੇ ਤੇ ਭੀੜ ਵਿਚ ਵੜ ਗਏ। ਇਹੀ ਉਹ ਮੌਕਾ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਸੀ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਏ ਪੁਲਸ ਵਾਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਹੱਲਾ ਬੋਲ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਆਪਣੇ ਦੋਹੇਂ ਸਾਥੀ ਛੁਡਾਅ ਲਏ। ਹੁਣ ਉਹ ਪੰਜੇ ਮੇਲੇ ਵਿਚੋਂ ਸਿਰ 'ਤੇ ਪੈਰ ਰੱਖ ਕੇ ਦੌੜੇ। ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਤੇ ਭੀੜ ਦੇ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕੀਤਾ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਸਤੌਲ ਵਿਚੋਂ ਤਿੰਨ-ਚਾਰ ਹਵਾਈ ਫਾਇਰ ਕੀਤੇ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਡਰ ਕੇ ਪਿੱਛਾ ਕਰਨਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।
ਇਹਨਾਂ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਘਟਨਾ ਗੋਪੀ ਨਾਥ ਸਾਹਾ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਹੈ, ਜਿਸਨੇ ਜਨਤਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਮੁੜ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ ਤੇ ਆਮ-ਖਾਸ ਦੀ ਚਰਚਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣੀ। ਗੋਪੀ ਨਾਥ ਸਾਹਾ ਇਕ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਨੌਜਵਾਨ ਸੀ। ਉਹਨੇ ਬਦਨਾਮ ਪੁਲਸ ਕਪਤਾਨ ਸਰ ਚਾਰਲਸ ਟੇਂਗਰਟ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ। ਪਰ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿਚ ਕੋਈ ਹੋਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਸਾਹਾ ਨੇ ਗਿਰਫਤਾਰੀ ਪਿੱਛੇਂ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਬੜੀ ਦਲੇਰੀ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਕਿ 'ਮੈਂ ਤਾਂ ਜਾਲਮ ਚਾਰਲਸ ਟੇਂਗਰਟ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਬੜੀ ਵੱਡੀ ਗਲਤੀ ਹੋ ਗਈ ਕਿ ਇਕ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।' ਸਾਹਾ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਭਿਆਨਕ ਤਸੀਹੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ, ਬਰਫ਼ ਦੀਆਂ ਸਿਲਾਂ ਉੱਪਰ ਲਿਟਾਇਆ ਗਿਆ ਤਾਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਦਲ ਤੇ ਹੋਰ ਸਾਥੀਆਂ ਬਾਰੇ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਦੱਸ ਦਏ। ਪਰ ਗੋਪੀ ਨਾਥ ਸਾਹਾ ਟਸ ਤੋਂ ਮਸ ਨਾ ਹੋਇਆ। ਸਾਰੇ ਤਸੀਹੇ ਚੁੱਪਚਾਪ ਝੱਲੇ। ਇਕ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ। ਉਹਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਹੋਈ ਤਾਂ ਹੱਸਦਿਆਂ-ਹੱਸਦਿਆਂ ਫਾਂਸੀ ਦਾ ਰੱਸਾ ਚੁੰਮ ਲਿਆ। ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਜਿਸ ਕੋਠੀ ਵਿਚ ਸਾਹਾ ਨੂੰ ਬੰਦ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਕੰਧ ਉੱਤੇ ਲਿਖੇ ਹੋਏ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਦੇਖੇ...“ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਚ ਹਿੰਸਾ ਲਈ ਕੋਈ ਸਥਾਨ ਨਹੀਂ ਹੈ।”
ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਜਿੱਥੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਵੀ ਸੀ। ਗੋਪੀ ਨਾਥ ਸਾਹਾ ਨੇ ਅਸਹਿਯੋਗ ਅੰਦੋਲਨ ਪਿੱਛੋਂ ਇਸ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਸ਼੍ਰੀਗਣੇਸ਼ ਆਪਣੇ ਲਹੂ ਨਾਲ ਕੀਤਾ। ਉਹਨੀਂ ਦਿਨੀ ਬੰਗਾਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ ਸੂਬਾਈ ਰਾਜਨੀਤਕ ਅੰਦੋਲਨ ਦਿਨਾਜਪੁਰ ਵਿਚ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਗੋਪੀ ਨਾਥ ਸਾਹਾ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦਾ ਮਤਾ ਪਾਸ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਸਭ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਨੇਤਾ ਚਿਤਰੰਜਨ ਦਾਸ ਦੇ ਨੇਤਰੀਤਵ ਵਿਚ ਹੋਇਆ, ਜਿਹੜੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਵਰਾਜ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਨ ਤੇ ਟਰੇਡ-ਯੂਨੀਅਨ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਵੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਨ।
ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਅੰਦੋਲਨ ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਦੇ 'ਅਪਰਾਧ' ਵਿਚ ਮਾਰਚ 1922 ਵਿਚ ਗਿਰਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਛੇ ਸਾਲ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਕੇ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਜਨਵਰੀ 1924 ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ ਪੌਣੇ ਦੋ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਲਈ ਉਸਦਾ ਲਾਭ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਬਾਹਰ ਸੀ। ਜੇਲ੍ਹ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਜਨਤਾ ਦੇ ਰੋਸ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਖਾਤਰ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਗੋਪੀ ਨਾਥ ਸਾਹਾ ਵਾਲੇ ਮਤੇ ਲਈ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਚਿਤਰੰਜਨ ਦਾਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਉਸਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਮਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਸੰਮੇਲਨ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਪਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਬਹਿਸ ਛਿੜ ਗਈ। ਜਿਹੜੀ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿਚ ਚਿੱਠੀ-ਪੱਤਰੀ ਰਾਹੀਂ ਕਾਫੀ ਦਿਨ ਚੱਲਦੀ ਰਹੀ। ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਚਿਤਰੰਜਨ ਦਾਸ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਤੇ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ।
ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ ਵਿਚ 27,28,29 ਜੂਨ ਨੂੰ ਅਖਿਲ ਭਾਰਤੀ ਕਾਂਗਰਸ ਮਹਾ-ਸੰਮਤੀ ਦੀ ਜਿਹੜੀ ਬੈਠਕ ਹੋਈ, ਉਸ ਵਿਚ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧੀ ਮਤਾ ਆਇਆ। ਕਾਂਗਰਸ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਪੱਟਾਭਿ ਸੀਤਾਰਾਮੈਯਾ ਲਿਖਦੇ ਹਨ...:
“ਇਸ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿਚ ਜਿਸ ਮਤੇ ਨੇ ਕਾਫੀ ਜੋਸ਼ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਗੋਪੀ ਨਾਥ ਸਾਹਾ ਦੁਆਰਾ ਆਰਨੇਸਟਡੇ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਨੂੰ ਫਿੱਟ-ਲਾਹਣਤ ਤੇ ਮ੍ਰਿਤਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਪ੍ਰਤੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਸੰਬੰਧੀ ਸੀ। ਮਤੇ ਵਿਚ ਗੋਪੀ ਨਾਥ ਸਾਹਾ ਦੀ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਦੀ ਗੱਲ ਨੂੰ, ਦਿਲੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਲੀਹੋਂ-ਲੱਥਾ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ। ਮਹਾ-ਸੰਮਤੀ ਨੇ ਇਸ ਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਰਾਜਨੀਤਕ ਹੱਤਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਫਿਟਕਾਰਿਆ ਤੇ ਆਪਣੀ ਸਪਸ਼ਟ ਰਾਏ ਪਰਗਟ ਕੀਤੀ ਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਅਹਿੰਸਾ ਦੀ ਨੀਤੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹਨ। ਸਵਰਾਜ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਅੜਿੱਕੇ ਲਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸਤਿਆਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਲਈ ਰੁਕਾਵਟ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਮਤੇ ਉੱਤੇ ਖ਼ੂਬ ਵਾਕ-ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਗੱਲ ਢਕੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਹੀ ਕਿ ਇਹ ਮਤਾ ਦੇਸ਼ਬੰਧੂ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਇਆ। ਇਸ ਲਈ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਅਹਿੰਸਾ ਦੇ ਕਾਇਲ ਸਨ, ਬਲਕਿ ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਮਤੇ ਦੇ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਸ਼ਬਦਾਂ ਉੱਤੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਜ਼ੋਰ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦੇਣਾ ਚਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਗਾਂਧੀਜੀ ਨੂੰ ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ ਬੜਾ ਦੁੱਖ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਖਾਸ ਤੇ ਨੇੜਲੇ ਚੇਲੇ-ਬਾਲਕਿਆਂ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਮਤੇ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਰਾਏ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਸਭ ਦੇਖ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਅੱਥਰੂ ਆ ਗਏ।...”
ਫੇਰ ਲਿਖਿਆ ਹੈ :
“ਪਰ ਉਸ ਵਰ੍ਹੇ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਾੜੀ ਖ਼ਬਰ ਸੀ, ਜਗ੍ਹਾ-ਜਗ੍ਹਾ ਸੰਪਰਦਾਇਕ ਦੰਗਿਆਂ ਦਾ ਹੋਣਾ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਦਿੱਲੀ, ਗੁਲਬਰਗ, ਲਖ਼ਨਊ, ਸ਼ਾਹਜਹਾਂਪੁਰ, ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਤੇ ਜੱਬਲਪੁਰ ਵਿਚ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਭਿਅੰਕਰ ਦੰਗਾ ਕੋਹਾਟ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਕੋਹਾਟ ਦੇ ਦੰਗੇ ਨੇ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਦਾ ਲੱਕ ਹੀ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਦੰਗਿਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨਾ ਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਗਾਂਧੀਜੀ ਤੇ ਮੌਲਾਨਾ ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਦੀ ਇਕ ਕਮੇਟੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਰਿਪੋਰਟ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਮੰਦੇ ਭਾਗੀਂ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਉੱਪਰ ਮੱਤਭੇਦ ਸਨ ਕਿ ਦੰਗਿਆਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਕਿਸ 'ਤੇ ਹੈ। ਕੋਹਾਟ ਦੇ ਦੰਗਿਆਂ ਬਾਰੇ ਜਿਹੜੀ ਰਿਪੋਰਟ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ, ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ 9 ਤੇ 10 ਦਸੰਬਰ ਦੇ ਗੋਲੀ ਕਾਂਢ ਤੇ ਕਤਲੇਆਮ ਪਿੱਛੋਂ ਇਕ ਸਪੈਸ਼ਲ ਟਰੇਨ 4000 ਹਿੰਦੂ ਸਵਾਰੀਆਂ ਲਿਜਾਅ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਵਿਚ 2600 ਪਿਛਲੇ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਤੋਂ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਦੀ ਜਨਤਾ ਦੀ ਤੇ 1140 ਹੋਰ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਜਨਤਾ ਦੀ ਦਾਨਸ਼ੀਲਤਾ ਉੱਤੇ ਜਿਊਂ ਰਹੇ ਸਨ।
“ਇਹਨਾਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਕੋਈ ਹੈਰਾਨੀ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਗਾਂਧੀਜੀ ਨੇ 21 ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਵਰਤ ਰੱਖ ਲਿਆ। ਇਸ ਕਰੋਧ-ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਤੇ ਹੱਤਿਆ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦਾ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਠਹਿਰਾਇਆ ਤੇ ਵਰਤ ਰੱਖ ਕੇ ਪ੍ਰਾਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।...ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਅਗਨੀ-ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਸੀ। ਗਾਂਧੀਜੀ ਨੇ ਵਰਤ ਮੌਲਾਨਾ ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਦੇ ਮਕਾਨ ਵਿਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬਾਹਰ-ਵਾਰ ਇਕ ਮਕਾਨ ਵਿਚ ਲੈ ਜਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਮੌਕੇ ਦਾ ਲਾਭ ਲੈਂਦਿਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਕਲਕੱਤੇ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪਾਦਰੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। ਇਹ ਏਕਤਾ ਪਰੀਸ਼ਦ 26 ਸਤੰਬਰ ਤੋਂ 2 ਅਕਤੂਬਰ 1924 ਤਕ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ। ਪਰੀਸ਼ਦ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਤੀਗਿਆ ਲਈ ਕਿ ਉਹ ਧਰਮ ਤੇ ਮਤ-ਪੰਥ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਪਾਲਨਾ ਕਰਾਉਣ ਦੀ ਵਧ ਤੋਂ ਵਧ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨਗੇ ਤੇ ਉਤੇਜਨਾ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਇਹਨਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕਾਰਜ ਦੀ ਨਿੰਦਿਆ ਕਰਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਕਸਰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਣਗੇ। ਇਕ ਕੇਂਦਰੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੰਚਾਇਤ ਬਣਾਈ ਗਈ, ਜਿਸਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਗਾਂਧੀਜੀ ਬਣਾਏ ਗਏ ਤੇ ਹਕੀਮ ਅਜਮਲ ਖ਼ਾਂ, ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ, ਕੇ.ਐਫ. ਨਰੀਮਨ, ਡੀ.ਐਸ.ਕੇ. ਦੱਤ ਤੇ ਲਾਇਲਪੁਰ ਦੇ ਮਾਸਟਰ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮੈਂਬਰ ਚੁਣੇ ਗਏ। ਪਰੀਸ਼ਦ ਨੇ ਧਾਰਮਕ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਣ, ਧਾਰਮਕ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣ ਤੇ ਧਾਰਮਕ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜ਼ਾਂ ਦਾ ਪਾਲਨ ਕਰਨ, ਧਰਮ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣ ਤੇ ਗਊ-ਹੱਤਿਆ ਤੇ ਮਸਜਿਦ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਜਾ ਵਜਾਉਣ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਸਭਨਾਂ ਦੀ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਜਿੰਮੇਵਾਰੀ ਮੰਨਿਆਂ, ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਮਰਿਆਦਾਵਾਂ ਦੇ ਪਾਲਨ ਦੀ ਹਦਾਇਤ ਵੀ ਦਿੱਤੀ। ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਨੂੰ ਚਿਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਕਿ ਸੰਪਰਦਾਇਕ ਮਾਮਲਿਆਂ ਉੱਪਰ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕੇ ਲਿਖਿਆ ਕਰਨ, ਤੇ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਿ ਗਾਂਧੀਜੀ ਦੇ ਵਰਤ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਹਫ਼ਤੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ। 2 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਜਨ-ਸਭਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਈਸ਼ਵਰ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰਨ ਲਈ ਪੱਕਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।”
ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਦੰਗਿਆਂ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਠੀਕ ਹੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਠਹਿਰਾਇਆ, ਪਰ ਕਰਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪੁੱਠੇ-ਪੈਰੀਂ ਮੋੜ ਦੇਣ ਦੇ ਪਾਪ ਦਾ ਇਹ ਵਰਤ ਕੋਈ ਪ੍ਰਾਸ਼ਚਿਤ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਬਲਕਿ ਇਸਦੇ ਸੂਖਮ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨਾਲ ਇਹ ਸਿੱਟੇ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ...:
(1) ਇਹ ਵਰਤ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਮੁੜ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਚ ਆਉਣ ਤੇ ਆਪਣੀ ਧੁੰਦਲਾ ਚੁੱਕੀ ਦਿੱਖ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪੋਚਣ-ਪੂੰਝਣ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਸੀ।
(2) ਲੇਨਿਨ ਨੇ 1905 ਦੀ ਰੂਸੀ ਕਰਾਂਤੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸਣ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਕਰਾਂਤੀ ਦੀ ਅਸਫਲਤਾ ਨਾਲ ਟਾਲਸਟਾਏ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਹਾਰੀ ਹੋਈ ਫ਼ੌਜ ਵਾਂਗ, ਹਾਰੀ ਹੋਈ ਜਨਤਾ ਵੀ ਬੜਾ ਕੁਝ ਸਿਖਦੀ ਹੈ। ਅਸਹਿਯੋਗ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਅਸਫਲਤਾ ਨਾਲ ਸਾਡੀ ਜਨਤਾ ਨੇ ਬੜਾ ਕੁਝ ਸਿਖਿਆ ਸੀ—ਤੇ ਗਾਂਧੀਵਾਦ ਦਮ ਤੋੜ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਵਰਤ ਰੱਖ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਜਿਊਂਦਾ ਰੱਖਣ ਦਾ ਟੀਕਾ ਲਾਇਆ ਗਿਆ।
(3) ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ਤ ਨਾਲ ਹੋਏ ਅਰਥਹੀਣ, ਅਵਸਰਵਾਦੀ ਸਮਝੌਤੇ ਨਾਲ ਧਾਰਮਕ ਰੂੜੀਵਾਦ ਤੇ ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਹੱਲਾਸ਼ੇਰੀ ਮਿਲੀ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਬੁਲਾਈ ਗਈ ਏਕਤਾ ਪਰੀਸ਼ਦ ਨੂੰ ਵੀ ਮਿਲੀ। ਆਖ਼ਰ ਇਸ ਦਾ ਮੰਤਕ ਕੀ ਸੀ? ਇਤਿਹਾਸ ਗਵਾਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਵੀ ਦੰਗੇ ਘੱਟ ਹੋਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਵਧੇ ਹੀ ਸਨ।
(4) ਵਰਤ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਹਫ਼ਤੇ ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਂ ਤੇ 2 ਅਕਤੁਬਰ ਨੂੰ ਈਸ਼ਵਰ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰਨ ਦਾ ਇਕੋ ਇਕ ਉਦੇਸ਼ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣਾ ਤੇ ਸੋਸ਼ਣ-ਪੀੜੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੀ ਅਫੀਮ ਪਿਆ ਕੇ ਸਥਿਤੀਆਂ-ਜਾਈ, ਵਰਗ-ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਕੁੰਢਿਆਂ ਕਰਨ ਦੇ ਸਿਵਾਏ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੀ।
(5) ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਗੋਪੀ ਨਾਥ ਸਾਹਾ ਦੀ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਸਵਰਾਜ ਦੀ ਰਾਹ ਵਿਚ ਰੁਕਾਵਟ ਤੇ ਸਤਿਆਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਵਿਚ ਅੜਿੱਕਾ ਦੱਸਿਆ। ਜਦਕਿ ਅਸਲ ਗੱਲ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਸਤਿਆਗ੍ਰਹਿ, ਅਹਿੰਸਾ ਤੇ ਵਰਤ ਕਰਾਂਤੀ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਦੇ ਸਨ ਤੇ 'ਦੇਸ਼ੀ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਗੁੱਝੇ-ਸਵਾਰਥ', ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਇਸ ਲਈ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।
ਲਿਖਿਆ ਹੈ : “ਸਰਬ-ਦਲ ਸੰਮੇਲਨ ਨੇ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸਵਰਾਜ ਨਾ ਮਿਲਣਾ ਦੱਸਿਆ ਤੇ ਇਕ ਕਮੇਟੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਜ਼ਿੰਮੇ ਸਵਰਾਜ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਤੇ ਸੰਪਰਦਾਇਕ ਸਮਝੌਤੇ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਕਮੇਟੀ ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਦਲਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਲਿਆ ਗਿਆ। 31 ਮਾਰਚ 1925 ਤਕ ਰਿਪੋਰਟ ਮੰਗੀ ਗਈ। ਪਰੀਸ਼ਦ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕੰਮ ਦੇ ਹੋਣ ਦੀ ਆਸ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਇਸ ਨਾਲ ਦੇਸ਼ਬੰਧੁ ਚਿਤਰੰਜਨ ਦਾਸ ਦੀ ਗਿਰਫਤਾਰੀ ਰੁਕ ਗਈ।”
ਜਾਦੂ ਉਹ ਜਿਹੜਾ ਸਿਰ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਬੋਲੇ, ਪਰੀਸ਼ਦ ਦੁਆਰਾ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕੰਮ ਹੋਣ ਦੀ ਨਾ ਉਮੀਦ ਸੀ, ਨਾ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਇਕ ਨਾਟਕ ਸੀ। ਹਾਂ, ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸਵਰਾਜ ਦਾ ਨਾ ਮਿਲਣਾ ਦੱਸਣਾ ਸਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਕਾਰਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਉਭਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲਨ ਲਈ ਲਾਰਡ ਰੀਡਿੰਗ ਨੇ 1924 ਵਿਚ ਆਰਡੀਨੈਂਸ ਨੰਬਰ 1 ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ, ਜਿਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਸਥਾਨਿਕ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਦਲ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਣ ਦਾ ਸ਼ੱਕ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੋਏ, ਗਿਰਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ ਤੇ ਸਪੈਸ਼ਲ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਦੀ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦਾ ਸਰਸਰੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਪਰੀਸ਼ਦ ਨੇ ਇਸ ਆਰਡੀਨੈਂਸ ਦੀ ਨਿੰਦਿਆ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਪਰ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜਾਂ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਮਝੀ ਗਈ। ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਦਮਨ-ਚੱਕਰ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਚੱਲੇ। ਫੇਰ 1924 ਦਾ ਕਾਂਗਰਸ ਸੰਮੇਲਨ ਬੇਲਗਾਂਵ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਭਾਸ਼ਣ ਵਿਚ ਸਿਰਫ ਏਨਾ ਕਿਹਾ ਕਿ 'ਇਹ ਸਭ ਸਵਰਾਜੀਆਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।' ਪਰ ਸਵਰਾਜੀਆਂ ਤੇ ਸਤਿਆਗ੍ਰਹੀਆਂ ਨਾਲ ਤਾਂ ਖਿਲਵਾੜ ਹੋ ਹੀ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਦਾਹਰਨ ਵੇਖ ਲਓ...:
“ਨਾਗਪੁਰ ਦੀ ਪੁਲਸ ਨੇ 1 ਮਈ 1923 ਨੂੰ ਧਾਰਾ 144 ਅਨੁਸਾਰ ਸਿਵਲ ਲਾਈਂਸ ਵਿਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਝੰਡੇ ਸਮੇਤ ਜਲੂਸ ਲੈ ਕੇ ਜਾਣ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਸਵੈਸੇਵਕਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਸਾਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਚਾਹੀਏ ਝੰਡਾ ਲੈ ਜਾਈਏ। ਗਿਰਫਤਾਰੀਆਂ ਤੇ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਤੇ ਇਸ ਗੱਲ ਨੇ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ। ਕਾਂਗਰਸ ਮਹਾਸੰਮਤੀ ਨੇ ਆਪਣੀ 2 ਤੇ 10 ਜੁਲਾਈ ਦੀ ਬੈਠਕ ਵਿਚ ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਭਾਰ ਬੱਲਭ ਭਾਈ ਪਟੇਲ ਨੂੰ ਸੌਂਪਿਆ ਤੇ ਕਿਹਾ, “ਅਗਲੀ 18 ਤਾਰੀਖ਼ ਨੂੰ ਜਿਹੜਾ ਗਾਂਧੀ ਦਿਵਸ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਝੰਡਾ ਦਿਵਸ ਕਹਿ ਕੇ ਮਨਾਇਆ ਜਾਏ।” ਲਿਖਿਆ ਹੈ...“ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੋਨੇ ਕੋਨੇ ਵਿਚ ਸਵੈਸੇਵਕ ਭੇਜੇ ਜਾਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਇਸ ਝੰਡਾ ਸਤਿਆਗ੍ਰਹਿ ਨੇ ਦੇਖਦਿਆਂ ਦੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਅਖਿਲ ਭਾਰਤੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ। ਕਾਂਗਰਸ ਕਹਿੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਸੜਕ ਸਭ ਲਈ ਹੈ, ਸਾਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਚਾਹੀਏ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਰੁਕਾਵਟ ਦੇ ਜਾਈਏ। ਬੱਲਭ ਭਾਈ ਪਟੇਲ ਨੇ ਜਲੂਸ ਦਾ ਰਸਤਾ ਨਿਸਚਿਤ ਕਰਕੇ ਜਨਤਾ ਦੀ ਸਾਰੀ ਗ਼ਲਤ-ਫ਼ਹਿਮੀ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਧਾਰਾ 144 ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਜਲੂਸ ਨਿਕਲਿਆ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਜਾਣ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਅੱਧ-ਗੋਰੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਜਿੱਤ ਹੋਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੀ ਦਰਖ਼ਾਸਤ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਇੰਜ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਦਿੱਲੀ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਨਾਗਪੁਰ ਦੇ ਝੰਡਾ ਸਤਿਆਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਤੇ ਸਵੈਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬਹਾਦਰੀ ਭਰੇ ਬਲੀਦਾਨ ਤੇ ਕਸ਼ਟ ਝੱਲਣ ਦੀ ਮਰਿਆਦਾ ਰਾਹੀਂ ਯੁੱਧ ਨੂੰ ਅੰਤ ਤਕ ਨਿਭਾਉਣ ਤੇ ਇੰਜ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਮਾਣ-ਸਨਮਾਣ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਦਿਲੋਂ ਵਧਾਈ ਦਿੱਤੀ।”
ਕੀ ਇਹ ਸਤਿਆਗ੍ਰਹਿ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਅਸਲ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵੱਲੋਂ ਜਨਤਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਹਟਾਉਂਦਾ? ਕੀ ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਬਹਾਦਰੀ ਭਰੇ ਬਲੀਦਾਨ, ਯੁੱਧ, ਦੇਸ਼ ਤੇ ਮਾਣ-ਸਨਮਾਣ ਸਿਰਫ ਲਫ਼ਜੀ ਲਿਫ਼ਾਫ਼ੇਬਾਜ਼ੀ ਨਹੀਂ? ਪਰ ਡਾ. ਪੱਟਾਭਿ ਸੀਤਾਰਾਮੈਯਾ ਨੇ ਇਸ ਝੰਡਾ ਸਤਿਆਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਬੜੇ ਮਾਣ ਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਨਣ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਸਨਮਾਣ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਇਕ ਸਤਿਆਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਤਮ ਕਥਾ 'ਮੇਰੀ ਕਹਾਣੀ' ਵਿਚ ਇੰਜ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ ਹੈ...:
“ਜਨਵਰੀ 1924 ਵਿਚ ਕੁੰਭ ਦਾ ਮੇਲਾ ਸੀ। ਇਸ ਪਰਵ 'ਤੇ ਲੱਖਾਂ ਯਾਤਰੀ ਸੰਗਮ ਵਿਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਉਸ ਵਰ੍ਹੇ ਗੰਗਾ ਦਾ ਵਹਾਅ ਖਤਰਨਾਕ ਹੋਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤੇ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸੰਗਮ ਵਿਚ ਨਹਾਉਣ ਉੱਪਰ ਕੁਛ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਲਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ। ਹੁਣ ਨਹਾਉਣ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਤਾਂ ਸੰਗਮ ਵਿਚ ਹੀ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਪੰਡਤ ਮਦਨ ਮੋਹਨ ਮਾਲਵੀਆ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਉੱਤੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਤੇ ਜੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਹਟਾਇਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਸਤਿਆਗ੍ਰਹਿ ਕਰਨ ਦੀ ਚਿਤਾਵਨੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ।
“ਕੁੰਭ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਸਵੇਰੇ-ਸਵੇਰੇ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਉਂਜ ਹੀ ਮੇਲਾ ਦੇਖਣ ਦੀ ਨੀਅਤ ਨਾਲ ਸੰਗਮ ਵੱਲ ਜਾ ਨਿਕਲੇ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਕਥਨ ਅਨੁਸਾਰ ਨਹਾਉਣ ਦਾ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਗੰਗਾ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਪੂੰਨ ਕਮਾਉਣ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮਾਲਵੀਆ ਜੀ ਨੂੰ ਦੋ ਸੌ ਆਦਮੀਆਂ ਨਾਲ ਜ਼ਿਲਾ ਮਜਿਸਟਰੇਟ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸੰਗਮ ਵੱਲ ਵਧਦੇ ਦੇਖਿਆ ਤਾਂ ਝੱਟ ਜੋਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਉਸ ਸਤਿਆਗ੍ਰਹੀ-ਟੋਲੇ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਗਏ। ਘੋੜਸਵਾਰ ਤੇ ਪੈਦਲ ਪੁਲਸ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਸਤਿਆਗ੍ਰਹੀਆਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ, ਹਲਕਾ ਜਿਹਾ ਡੰਡਾ ਵੀ ਵਾਹਿਆ, ਪਰ ਮਾਲਵੀਆ ਜੀ ਤੇ ਸਤਿਆਗ੍ਰਹੀ ਆਪਣੀ ਥਾਵੇਂ ਡਟੇ ਰਹੇ। ਇਸੇ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਕਾਫੀ ਸਮਾਂ ਬੀਤ ਗਿਆ ਤਾਂ ਮਾਲਵੀਆ ਜੀ ਯਕਲਖ਼ਤ ਉੱਠੇ ਤੇ ਤੀਰ ਵਾਂਗ ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਪੁਲਸ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਗੰਗਾ ਵਿਚ ਕੁੱਦੀ ਜਾ ਲਾਈ। ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਤੇ ਹੋਰ ਸਤਿਆਗ੍ਰਹੀ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜ ਪਏ ਤੇ ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਜਾ ਕੁੱਦੀਆਂ ਲਾਈਆਂ। ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਪੁਲਸ ਉੱਥੋਂ ਹਟਾਅ ਲਈ ਗਈ।”
ਗਾਂਧੀ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਕੇ ਦੇਸ਼ਬੰਧੁ ਚਿਤਰੰਜਨ ਦਾਸ ਤੇ ਮੋਤੀ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਸਵਰਾਜ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਭਾਵੀ ਕਾਰਜ-ਕੰਮਾਂ ਬਾਰੇ ਇਕ ਬਿਆਨ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਹ ਗੱਲ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ...:
“ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਸੰਗਠਨ ਬਣਾ ਕੇ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਕੰਮ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਮਜ਼ਦੂਰ ਸਮੱਸਿਆ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਕਠਿਨ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕਠਿਨਾਈਆਂ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਅਸੀਂ ਇਕ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਗਠਨ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਪੂੰਜੀਪਤੀ ਤੇ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦਾ ਸੋਸ਼ਣ ਨਾ ਕਰ ਸਕਣ, ਉੱਥੇ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਧਿਆਨ ਵੀ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਤੇ ਇਹੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਧ-ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਵੱਡੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਅਤਿਆਚਾਰ ਦਾ ਸਾਧਨ ਨਾ ਬਣ ਜਾਣ। ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮਦਦ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਪਰ ਇਵੇਂ ਹੀ ਉਦਯੋਗਿਕ ਧੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਮਦਦ ਮਿਲਣੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਟਰੇਡ ਯੂਨੀਅਨ ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ ਸੰਗਠਨ ਇਸ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਲਾਭਕਾਰੀ ਸਿੱਧ ਹੋਵੇ। ਸਾਡੀ ਰਾਏ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਤਾਂ ਦੋਹਾਂ ਪੱਖਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹਿਤ ਬਰਾਬਰ ਹਨ।”
ਇਸ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਟਿੱਪਣੀ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ-ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਵਧਦੀ ਹੋਈ ਤਾਕਤ ਦਾ ਡਰ ਸਾਫ਼ ਜ਼ਾਹਰ ਹੈ। ਕਾਂਗਰਸੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਸੰਗਠਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਹੇਠ ਰੱਖ ਕੇ ਉਦਯੋਗ-ਪਤੀਆਂ ਤੇ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰਾਂ ਦੇ ਹਿਤਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨੀ ਸੀ। ਇਸ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਡਰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਸੀ ਤੇ ਇਸਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਦਮਨਕਾਰੀ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਦੰਗੇ ਭੜਕਾ ਰਹੀ ਤੇ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਅਹਿੰਸਾ ਤੇ ਸਤਿਆਗ੍ਰਹਿ ਨੂੰ ਸਿੱਧ-ਸਿਧਾਂਤਕ-ਅਸਤਰ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ।
ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਇਸ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਦਬਾ ਨਾਲ ਹੀ ਸਰਬ-ਦਲ ਸੰਮੇਲਨ ਦੁਆਰਾ ਸਵਰਾਜ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਲਈ ਕਮੇਟੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਨਾ ਕੁਝ ਕਰਨਾ ਸੀ ਤੇ ਨਾ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਸਮੇਂ ਦਾ ਇਹ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਵਾਲ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਅਣਡਿੱਠ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਬੇਲਗਾਂਵ ਕਾਂਗਰਸ ਵਿਚ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਭਾਸ਼ਣ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਡਾ. ਪੱਟਾਭਿ ਸੀਤਾਰਾਮੈਯਾ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ...“ਪੂਰਨ-ਸਵਰਾਜ ਦੇ ਸਵਾਲ ਵੱਲ ਵੀ ਗਾਂਧੀਜੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਗਿਆ। ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਸੱਜਣ ਹੋ ਗਏ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਹ ਆਸਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਪਰ ਹੁਣ ਜਿੱਥੋਂ ਤਕ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਰੰਗ-ਢੰਗ ਤੇ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸੀ, ਗਾਂਧੀਜੀ ਦੀਆਂ ਆਸਾਂ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਫਿਰ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਕਿਹਾ, 'ਮੈਂ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਸਵਰਾਜ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਾਂਗਾ ਪਰ ਜੇ ਖ਼ੁਦ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਨਾਤੇ ਤੋੜਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਮੈਂ ਇੰਜ ਕਰਨ ਤੋਂ ਵੀ ਸੰਕੋਚ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ।'”
ਸਵਰਾਜ ਨੂੰ ਪੂਰਨ-ਸਵਰਾਜ ਨਾ ਕਹਿਣਾ ਤੇ ਉਸਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨਾ ਕਰਕੇ ਰਹੱਸਮਈ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ ਵਰਗ-ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣਾ ਸੀ।
ਮਜ਼ਦੂਰ ਵਰਗ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਤੇ ਟਰਸਟੀਸ਼ਿਪ ਗਾਂਧੀਵਾਦ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਘਰਸ਼ ਇਸ ਨਵੇਂ ਯੁੱਗ ਦੀ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।


ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ ਵਧੇਰੇ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀ ਰਾਏ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਕਿਉਂਕਿ ਆਪਣੀਆਂ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਗਤੀ-ਵਿਧੀਆਂ ਕਰਕੇ ਪੁਲਸ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿਚ ਆ ਗਏ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਗਣੇਸ਼ ਸ਼ੰਕਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਲੀਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲੇ ਦੇ ਸਾਦੀਪੁਰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਹੈਡਮਾਸਟਰ ਲਗਵਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਤੇ ਉੱਥੋਂ ਹੀ ਉਹ 1924 ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਪਰਤੇ। ਪਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਭਾਂਜੇ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਜਗਮੋਹਨ ਦਾ ਮਤ, ਜਿਹਨਾਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਉੱਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਖੋਜ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਇਸਦੇ ਵਿਪਰੀਤ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈਡਮਾਸਟਰ ਲੱਗਣ ਦੀ ਘਟਨਾ ਬਾਅਦ ਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪਰਤ ਆਏ ਸਨ। ਅਸੀਂ ਜਗਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮਤ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਮੰਨਦੇ ਹਾਂ ਤੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੋ ਵੀ ਸੀ, ਘਰ ਪਰਤਨ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ...:
ਦਾਦੀ ਜੈ ਕੌਰ ਖਾਸੀ ਬਿਮਾਰ ਸੀ ਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਲਈ ਬੜੀ ਬੇਚੈਨ ਵੀ। ਪਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕੋਈ ਪਤਾ-ਠਿਕਾਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੱਭ ਰਿਹਾ। ਸਬੱਬ ਨਾਲ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਹਨੀਂ ਦਿਨੀ ਆਪਣੇ ਇਕ ਮਿੱਤਰ ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਨੂੰ, ਜਿਹੜਾ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਜ਼ਿਲੇ ਦੇ ਜਿਨਾਰ ਪਿੰਡ ਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਖ਼ਤ ਲਿਖਿਆ ਤੇ ਹਦਾਇਤ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਉਹਦਾ ਪਤਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਾ ਦੱਸੇ। ਪਰ ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਨੇ ਖ਼ਤ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੱਕੇ ਯਾਰ ਜੈ ਦੇਵ ਕੋਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਇੰਜ ਗੱਲ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਤੇ ਜੈ ਦੇਵ ਨੂੰ ਕਾਨ੍ਹਪੁਰ ਭੇਜਿਆ ਤਾਂਕਿ ਉਹ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦਾਦੀ ਦੀ ਬੀਮਾਰੀ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਕਰ ਦੇਣ ਤੇ ਘਰ ਲੈ ਆਉਣ।
ਪਰ ਉਹ ਦੋਹੇਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਬਗ਼ੈਰ ਹੀ ਲਾਹੌਰ ਪਰਤ ਆਏ। ਹੁਣ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰ ਮੌਲਾਨਾ ਹਸਰਤ ਮੋਹਾਨੀ ਨੂੰ ਖ਼ਤ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਮਝਾ-ਬੁਝਾਅ ਕੇ ਘਰ ਭੇਜ ਦੇਣ।
ਮੌਲਾਨਾ ਤਫ਼ੱਜੁਲ ਹੁਸੈਨ ਹਸਰਤ ਮੋਹਾਨੀ ਸਾਡੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇ ਇਕ ਅਜੀਬੋ-ਗਰੀਬ ਪਾਤਰ ਸਨ। ਉਹ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ ਤਿਲਕ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ, ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਦਬੰਗ ਆਦਮੀ ਸਨ। ਉਹ ਉਰਦੂ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸ਼ਾਇਰ ਸਨ ਤੇ ਮਜ਼ਹਬ ਦੇ ਪੱਕੇ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮੁੱਲਾਂਕਣ ਕੀਤਾ ਜਾਏ ਤਾਂ ਕਹਿਣਾ ਪਵੇਗਾ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਤਵ ਵਿਚ ਰਾਜਨੀਤੀ, ਧਰਮ ਤੇ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦਾ ਕੁਝ ਅਜਿਹਾ ਸਮ-ਮਿਸ਼ਰਨ ਹੋਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਚੀਜਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰਾ ਕਰ ਸਕਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਸਿਆਸਤ ਨੇ ਕਿਹਾ...“ਬੇਟਾ ਇਨਕਲਾਬੀ ਬਣਨਾ।” ਉਤਰ ਸੀ, “ਜ਼ਰੂਰ ਬਣਾਗਾ।” ਮਜਹਬ ਨੇ ਕਿਹਾ...“ਬਈ, ਕੁਛ ਵੀ ਬਣਨਾ, ਪਰ ਰਸੂਲ ਤੇ ਕੁਰਾਨ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾ ਛੱਡਣਾ।”, ਉਤਰ ਸੀ, “ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਛੱਡਣ ਦਾ ਸਵਾਲ ਹੀ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।” ਸ਼ਾਇਰੀ ਸਿਆਸਤ ਤੇ ਮਜ਼ਹਬ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਮੋਢਿਆਂ ਨੂੰ ਹੱਥ ਪਾ ਕੇ ਅੱਲੜ੍ਹ ਮੁਟਿਆਰ ਵਾਂਗ ਝੂਟ ਗਈ, ਤੇ ਬੋਲੀ...“ਸ਼ਾਬਾਸ਼ੇ!”
ਉਹਨਾਂ ਆਪਣੇ ਉਰਦੂ ਰਸਾਲੇ 'ਉਰਦੂ-ਏ-ਮੁਅੱਲਾ' ਵਿਚ ਸਰਕਾਰ ਵਿਰੋਧੀ ਲੇਖ ਛਾਪਣ ਦੇ ਅਪਰਾਧ ਵਿਚ 1906 ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਜੇਲ੍ਹ ਕੱਟੀ ਤੇ ਚੱਕੀ ਪੀਸੀ। ਉਹਨਾਂ 1921 ਵਿਚ ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ ਕਾਂਗਰਸ਼ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਮੁਕੰਮਲ-ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਿਆ, ਜਿਸਨੂੰ ਗਾਂਧੀ ਨੇ 'ਗ਼ੈਰ ਜ਼ਿੰਮੇਦਾਰੀ ਵਾਲੀ ਗੱਲ' ਕਹਿ ਕੇ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਅਸਹਿਯੋਗ ਅੰਦੋਲਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਬਾਈਕਾਟ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਕਿ 'ਸਾਡੀ ਲੜਾਈ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ ਨਾਲ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸਿਰਫ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਮਾਲ ਦਾ ਬਾਈਕਾਟ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।' ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇਹ ਗੱਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ। ਅੰਦੋਲਨ ਦੌਰਾਨ ਅਹਿੰਸਾ ਦਾ ਅੰਕੁਸ਼ ਹਟਾਉਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਉਹ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਨ ਤੇ ਰੂਸ ਦੀ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਕਰਾਂਤੀ ਤੋਂ ਬੜੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਇਕ ਸ਼ਿਅਰ ਹੈ...:

 ਕਿਉਂ ਗਾਂਧੀ ਕੀ ਤਰਹ ਬੈਠ ਕੇ ਕਾਤੇਂਗੇ ਚਰਖਾ,
 ਲੇਨਿਨ ਕੀ ਤਰਹ ਦੇਂਗੇ ਨ ਦੁਨਿਯਾ ਕੋ ਹਿਲਾ ਹਮ।

1925 ਵਿਚ ਕਾਨ੍ਹਪੁਰ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਸਥਾਪਨਾ ਸੰਮੇਲਨ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਮੌਲਾਨਾ ਹਸਰਤ ਮੋਹਾਨੀ ਉਸਦੀ ਸਵਾਗਤ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਨ। ਪਰ ਆਪਣੇ ਧਾਰਮਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਕਰਕੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਤੁਰ ਸਕੇ ਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਵਿਚ ਗਾਂਧੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਣਦੀ, ਇਸ ਲਈ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਵਿਚ ਚਲੇ ਗਏ। ਉੱਥੇ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਸਮਾਜਵਾਦ ਪੱਖੀ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹਿਆ, ਜਿੱਨਾਹ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬਣੀ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਣ ਜਾਣ ਪਿੱਛੋਂ ਵੀ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਰਹੇ ਤੇ ਵਿਧਾਨ ਪਰੀਸ਼ਦ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਚੁਣੇ ਗਏ। ਜਿਹੜਾ ਵਿਧਾਨ ਬਣਿਆ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸੋਵੀਅਤ ਰੂਸ ਵਰਗਾ ਵਿਧਾਨ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਮੁੱਕਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ 'ਬੇਟਾ ਘਰ ਜਾਓ। ਤੁਹਾਡਾ ਕਰਮ-ਖੇਤਰ ਪੰਜਾਬ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਜਾ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰੋ।' ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮੌਲਾਨਾ ਦੀ ਗੱਲ ਭਲੀ ਲੱਗੀ ਤੇ ਛੇ-ਸੱਤ ਮਹੀਨਿਆਂ ਬਾਅਦ, 15 ਜਨਵਰੀ 1925 ਨੂੰ, ਉਹ ਘਰ ਪਰਤ ਆਏ। ਦਾਦੀ ਜੈ ਕੌਰ ਵਾਕੱਈ ਬੀਮਾਰ ਸੀ। ਪੋਤੇ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਤਬੀਅਤ ਸੰਭਲ ਗਈ। ਉਹ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬੜਾ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਸਨ।
ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਕੁਝ ਦਿਨ ਦਾਦੀ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਟਹਿਲ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਰਹੇ। ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਤਬੀਅਤ ਜ਼ਰਾ ਸੰਭਲ ਗਈ ਤਾਂ ਉਹ ਕਦੀ ਬੰਗਾ ਵਿਚ, ਕਦੀ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਤੇ ਕਦੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਹੁੰਦੇ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਵਧਾਉਣਾ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸੰਗਠਨ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਇਹਨੀਂ ਦਿਨੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਕੰਮ ਪਿਤਾ ਵੱਲੋਂ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਸਨੂੰ ਤੋੜ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਆਪਣੀ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸੰਕਲਪ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਸਬੂਤ ਦਿੱਤਾ।
ਭਰਿਸ਼ਟ ਮਹੰਤਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਅਕਾਲੀ ਅੰਦੋਲਨ ਸਰਕਾਰੀ ਦਮਨ-ਚੱਕਰ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਜ਼ੋਰਾਂ-ਸ਼ੋਰਾਂ ਨਾਲ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਰ ਮਾਰਚ 1924 ਤੋਂ ਇਹ ਜੱਥੇ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਜਾਏ ਨਾਭਾ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਇਕ ਮੰਡੀ ਜੈਤੋ ਵਿਚ ਭੇਜੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਕਾਰਨ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਭਿਅੰਕਰ ਗੋਲੀ ਕਾਂਢ ਤੇ ਲਾਠੀ ਚਾਰਜ ਨਾਲ ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦੇਣ ਲਈ ਸੋਗ-ਦਿਵਸ ਮਨਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਦਿਨ ਲੋਕ ਜਲਸੇ ਤੇ ਜਲੂਸਾਂ ਵਿਚ ਬਾਂਹ 'ਤੇ ਕਾਲੀ ਪੱਟੀ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਸਿੱਖ ਰਿਆਸਤਾਂ...ਪਟਿਆਲਾ, ਨਾਭਾ, ਕਪੂਰਥਲਾ, ਜੀਂਦ ਤੇ ਫਰੀਦਕੋਟ ਵਿਚ ਹਾਕਮਾਂ ਨੇ 1857 ਦੇ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗਰਾਮ ਸਮੇਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਕਲੰਕਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਆਮ ਜਨਤਾ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਟੋਡੀ ਆਖਦੀ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਨਫ਼ਰਤ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਵੀ ਜਨਤਾ ਦੇ ਹਰ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕਾਰਜ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਅਕਾਲੀ ਅੰਦੋਲਨ ਪ੍ਰਤੀ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਵਿਰੋਧੀ ਰੁਖ਼ ਅਪਣਾਇਆ। ਪਰ ਉਸ ਦਿਨ ਇਕ ਆਸਾਂ ਭਰੀ ਤੇ ਭਰਪੂਰ ਹੈਰਾਨੀ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਇਹ ਵਾਪਰੀ ਕਿ ਨਾਭੇ ਦਾ ਰਾਜਾ ਰਿਪਦਮਨ ਸਿੰਘ ਬਾਂਹ ਉੱਤੇ ਕਾਲੀ ਪੱਟੀ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਜਲਸੇ ਤੇ ਜਲੂਸ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ। ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ ਇਹ ਰਾਜ-ਧਰੋ ਸੀ। ਵਾਇਸਰਾਏ ਬੜੇ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੋਏ ਤੇ ਰਿਪਦਮਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗੱਦੀ ਤੋਂ ਲਾਹ ਕੇ ਦੇਹਰਾਦੁਨ ਵਿਚ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਲ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਿਪਦਮਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬਹਾਲੀ ਦਾ ਸਵਾਲ ਵੀ ਜੁੜ ਗਿਆ ਤੇ ਜੱਥੇ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਜਾਏ ਜੈਤੋ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਇੱਥੇ ਜਿਹੜਾ ਮੋਰਚਾ ਲੱਗਿਆ ਉਹ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੇ ਬਲੀਦਾਨ ਦੀ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਮਸਾਲ ਬਣ ਗਿਆ, ਜਿਸਨੂੰ ਕਦੀ ਭੁੱਲਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਇਹ ਜੱਥੇ ਜਦੋਂ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਦੇ ਤਾਂ ਪਿੰਡ-ਪਿੰਡ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਹੁੰਦਾ। ਪਰ ਸਰਕਾਰ ਇਹ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਕਿ ਜੱਥਿਆਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਨਾ ਹੋਏ ਕਿਉਂਕਿ ਸਵਾਗਤ ਨਾਲ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਬਲ ਮਿਲਦਾ ਸੀ ਤੇ ਜੱਥੇ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਹੌਸਲੇ ਵਧਦੇ ਸਨ। ਸਰਕਾਰ-ਪਰਸਤ ਜਾਗੀਰਦਾਰਾਂ ਦੀ ਵੀ ਇਹੋ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਰਹੀ ਕਿ ਜੱਥਿਆਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਨਾ ਹੋਏ।
ਤੇਰਵੇਂ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੱਥੇ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਕੇ ਪਿੰਡ ਬੰਗਾ ਵਿਚੋਂ ਹੋ ਕੇ ਲੰਘਣਾ ਸੀ। ਜੱਥੇਦਾਰ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਤੇ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਸਰਦਾਰ ਕਿਸ਼ਨ ਕੋਲ ਆਏ ਕਿ ਉਹ ਉੱਥੇ ਜੱਥੇ ਦੇ ਸਵਾਗਤ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨ। ਭਾਵੇਂ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਅਕਾਲੀ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹਮਦਰਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਨਾਲ ਸੀ ਤੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਅਸਰ-ਰਸੂਖ਼ ਵੀ ਸੀ। ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਕਿਸੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕੰਮ ਬੰਬਈ ਜਾਣਾ ਸੀ ਸੋ ਉਹਨਾਂ ਜੱਥੇ ਦੇ ਸਵਾਗਤ ਦਾ ਕੰਮ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ।
ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਸਰਕਾਰ-ਪਰਸਤ ਜਾਗੀਰਦਾਰ ਦਿਲਬਾਗ ਸਿੰਘ ਸੀ। ਉਹ ਸਰਦਾਰ ਬਹਾਦੁਰ ਹੋਣ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਫਸਟ ਕਲਾਸ ਮਜਿਸਟ੍ਰੇਟ ਵੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਮੁਨਾਦੀ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਪਿੰਡ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਆਦਮੀ ਜੱਥੇ ਦੇ ਸਵਾਗਤ ਲਈ ਨਾ ਜਾਏ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਦਵੇ। ਉਸਨੇ ਖ਼ੂਹਾਂ ਉੱਤੋਂ ਡੋਲ ਵੀ ਚੁੱਕਵਾ ਲਏ ਤਾਂ ਕਿ ਜੱਥੇ ਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਖਿੱਚ ਕੇ ਪਾਣੀ ਵੀ ਨਾ ਪੀ ਸਕਣ।
ਸਰਦਾਰ ਬਹਾਦੁਰ ਦਿਲਬਾਗ ਸਿੰਘ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਕਾ ਨੇੜੇ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਵੀ ਸੀ। ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਾਦੇ ਅਰਜੁਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਭਰਾ ਸੁਰਜਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਦਾਦਾ ਭਾਈ ਨੌਰੋਜੀ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਵਿਚ ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ 1893 ਦਾ ਜਿਹੜਾ ਸੰਮੇਲਨ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਸ ਵਿਚ ਸੁਰਜਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਰਜੁਨ ਸਿੰਘ ਦੋਹੇਂ ਭਰਾ ਡੈਲੀਗੇਟ ਸਨ। ਪਿੱਛੋਂ ਸੁਰਜਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਰਕਾਰ-ਪ੍ਰਸਤੀ ਦੀ ਰਾਹ ਫੜ੍ਹ ਲਈ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਬਦਲੇ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਸਰਦਾਰ ਬਹਾਦੁਰ ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਮਿਲ ਗਿਆ...ਤੇ ਉਹ ਫਸਟ ਕਲਾਸ ਮਜਿਸਟ੍ਰੇਟ ਬਣ ਗਿਆ। ਪੁਲਸ ਵੀ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਸੀ—ਸੋ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਆਤੰਕ ਛਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਮੋਰਚਾ ਜਬਰਦਸਤ ਸੀ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬੜੇ ਘੱਟ ਲੋਕ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਕਸਰ ਪਿੰਡੋਂ ਬਾਹਰ ਹੀ ਰਹੇ ਸਨ। ਫੇਰ ਵੀ ਜਿਹੜੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਉਹਨਾਂ ਆਪਣੇ ਉੱਪਰ ਓਟ ਲਈ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਨਿਭਾਉਣ ਦੀ ਪੱਕੀ ਧਾਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਕੁਝ ਦੋਸਤਾਂ ਨਾਲ ਪਿੰਡ ਪਹੁੰਚੇ। ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਕਾਰਜਾਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੈ ਹੀ ਸੀ। ਚੁੱਪਚਾਪ ਆਤੰਕ ਦਾ ਜਾਲ ਤੋੜਿਆ ਤੇ ਜੱਥੇ ਨੂੰ ਦੁੱਧ, ਰੋਟੀ ਤੇ ਸਬਜ਼ੀ ਆਦੀ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰ ਲਿਆ। ਸਰਦਾਰ ਬਹਾਦੁਰ ਪੁਲਸ ਲਾ ਕੇ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕੰਮ ਦੀ ਉਸਦੇ ਤੇ ਪੁਲਸ ਦੇ ਕੰਨ ਵਿਚ ਭਿਣਕ ਤਕ ਨਹੀਂ ਪਈ।
ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤਾਰੀਖ਼ 'ਤੇ ਜੱਥਾ ਆਇਆ ਤੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਾਹਰ-ਵਾਰ ਇਕ ਜਗ੍ਹਾ ਠਹਿਰਿਆ। ਨੇੜੇ ਹੀ ਗੰਨੇ ਦਾ ਖੇਤ ਸੀ। ਕਮਾਦ ਵਿਚ ਲੁਕੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਦੁੱਧ, ਸਬਜ਼ੀ ਤੇ ਰੋਟੀਆਂ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਰਾਤੋ-ਰਾਤ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਜੱਥੇ ਨੂੰ ਪਰੋਸ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਇਸ ਕੰਮ ਵਿਚ ਰੋਡਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਮਜਾਰਿਆਂ (ਖੇਤ-ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ) ਨੇ ਖਾਸੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਫੇਰ ਜੱਥੇ ਦੇ ਸਵਾਗਤ ਵਿਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਆਤਿਸ਼ਬਾਜੀਆਂ ਚੱਲਾਈਆਂ। ਆਤਿਸ਼ਬਾਜੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਲੋਕੀ ਵੀ ਘਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਆਏ ਤੇ ਦੇਖਦੇ-ਦੇਖਦੇ ਹੀ ਖਾਸੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਉੱਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੱਤਾ।
ਓਹਨੀਂ ਦਿਨੀ ਗੋਪੀ ਨਾਥ ਸਾਹਾ ਦੀ ਬੜੀ ਚਰਚਾ ਸੀ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਤੇ ਤਿਆਗ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾ ਕੇ ਲੂੰ-ਕੰਡੇ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਮਰਾਸੀ ਨੇ ਪਿੱਛੋਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਭਾਸ਼ਣ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਰੋ ਪਿਆ ਸੀ। ਜੱਥੇ ਨੂੰ ਮੋਹ ਭਿੱਜੀ ਵਿਦਾਈ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਤੇ ਉਹ 'ਲਾਜ ਰੱਖ ਲੀ, ਲਾਜ ਰੱਖ ਲੀ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਪਿਆਰੇ ਨੇ ਲਾਜ ਰੱਖ ਲੀ' ਗਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਉੱਥੋਂ ਅੱਗੇ ਤੁਰ ਪਏ।
ਸਰਦਾਰ ਬਹਾਦੁਰ ਦਿਲਬਾਗ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬੜੀ ਹੇਠੀ ਹੋਈ। ਉਸ ਦੀ ਸਾਰੀ ਸ਼ਾਨ ਧੂੜ ਵਿਚ ਰੁਲ ਗਈ। ਉਸ ਤੋਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਤਾਂ ਸਰਿਆ ਨਹੀਂ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਗਿਰਫਤਾਰੀ ਦੇ ਵਾਰੰਟ ਕਢਵਾ ਦਿੱਤੇ।
ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਖੁਫ਼ੀਆ ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਵਾਰੰਟ ਦਾ ਵੀ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ ਤੇ ਇਸ ਵਾਰੀ ਉਹਨਾਂ ਖ਼ੁਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਾਨ੍ਹਪੁਰ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਕਿ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਮਿਆਦ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਏ। ਇਹ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਲਈ ਆਪਣੇ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਪੀਢੇ ਕਰਨ ਤੇ ਅਨੁਭਵ ਵਧਾਉਣ ਦਾ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮੌਕਾ ਸੀ।
ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੁਝ ਦਿਨ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਬਿਤਾਏ ਤੇ ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਦੈਨਿਕ 'ਅਰਜੁਨ' ਦੇ ਸੰਪਾਦਕੀ ਵਿਭਾਗ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਫੇਰ ਗਣੇਸ਼ ਸ਼ੰਕਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਲੀਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲੇ ਦੇ ਸਾਦੀਪੁਰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਹੈਡਮਾਸਟਰ ਲਗਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਤੇ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਯੋਗਤਾ, ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਦੇ ਢੰਗ ਤੇ ਵਰਤਾਰੇ ਤੋਂ ਅਧਿਆਪਕ ਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਾਰੇ ਹੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਸਨ। ਇਹਨੀਂ ਦਿਨੀ 16 ਤੋਂ 19 ਸਤੰਬਰ ਤਕ ਤੇਜ਼ਧਾਰ ਮੀਂਹ ਵੱਸਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਗੰਗਾ-ਜਮੁਨਾ ਤੇ ਰਾਮ ਗੰਗਾ ਵਿਚ ਜਬਰਦਸਤ ਹੜ੍ਹ ਆ ਗਿਆ। ਉਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸੰਯੁਕਤ ਪ੍ਰਾਂਤ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਹੜ੍ਹ ਦੀ ਲਪੇਟ ਵਿਚ ਆ ਗਏ ਸਨ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇਰਿਆਂ ਦੀ ਰੀਤ 'ਤੇ ਚੱਲਦੇ, ਹੜ੍ਹ ਪੀੜਤਾਂ ਨੂੰ ਰਾਹਤ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿਚ ਜਾ ਜੁਟੇ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲਗਨ ਤੇ ਸੇਵਾ ਭਾਵ ਦੀ ਸਭ ਨੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਰਾ ਵੀ ਮਦਦ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ, ਇਸ ਨਾਲ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਕੁਝ ਸਵਾਲ ਉੱਠੇ ਹੋਣਗੇ। ਬੀ.ਕੇ. ਦੱਤ ਦੇ ਕਥਨ ਅਨੁਸਾਰ, 'ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਅਨੁਭਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਅਨ ਲਗਨ ਨਾਲ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ।'
1924 ਦੀ ਬੇਲਗਾਂਵ ਕਾਂਗਰਸ ਵਿਚ, ਜਿਸਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਸਰਦਾਰ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਕ ਡੈਲੀਗੇਟ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਨਾਲ ਲੈ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨੇੜਿਓਂ ਦੇਖਣ-ਪਰਖ਼ਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ। ਇੱਥੇ ਇਕ ਖਾਸ ਗੱਲ ਇਹ ਹੋਈ ਕਿ ਸਰਦਾਰ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਪੁਰਾਣੇ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਨਿਰਲੰਭਾ ਸਵਾਮੀ ਨਾਲ ਕਰਵਾਈ। ਕਾਫੀ ਦੇਰ ਸਵਾਲ-ਜਵਾਬ ਹੁੰਦੇ ਰਹੇ। ਉਸ ਪਿੱਛੋਂ ਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ...“ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਬੜਾ ਵੱਡਾ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਬਣ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸੋ ਸਰਦਾਰ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਇਸਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਦਿਓ।”
ਲਿਖਿਆ ਹੈ...“1925 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਕਾਨ੍ਹਪੁਰ ਆਉਣਾ-ਜਾਣਾ ਲਗਾਤਾਰ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਿਰਫ ਰੁਮਾਂਟਿਕ ਵਿਚਾਰਵਾਦੀ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸਨ। ਭਾਵੇਂ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਤੇ ਸਾਮਵਾਦੀ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਵਿਚਾਰ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਤੇ ਕਾਕੋਰੀ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਵਿਚ ਰਾਜੇਂਦਰ ਨਾਥ ਲਾਹਿੜੀ ਇਸ ਸਿਲਸਿਲੇ ਵਿਚ ਕਾਫੀ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਸਨ, ਪਰ ਕਰਨੀਂ ਤੇ ਕੱਥਨੀਂ ਵਿਚ ਖਾਸੀ ਦੂਰੀ ਬਰਕਰਾਰ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਦਾ ਨਾਂ ਰਾਜੇਂਦਰ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਹੀ ਰੱਖਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਵਰਤਾਰੇ ਦੀ ਇਸ ਤਰੁਟੀ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਝਦੇ ਸਨ। 9 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਕੰਮ ਤੇਜ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਕੋਰੀ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਰਕਾਰੀ ਖਜਾਨਾ ਲੁੱਟ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਡਕੈਤੀ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਸ਼ਹੀਦ ਰਾਮ ਪਰਸਾਦ ਬਿਸਮਿਲ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀ ਗਿਰਫਤਾਰ ਕਰ ਲਏ ਗਏ। ਸਿਰਫ ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ ਜਿਹੜੇ ਫਰਾਰ ਰਹੇ, ਬਚੇ ਰਹੇ। ਉਦੋਂ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਸਿਰੇ ਤੋਂ ਸੰਗਠਿਤ ਕਰਨ ਤੇ ਗਤੀਮਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੋਢਿਆਂ 'ਤੇ ਲੈ ਲਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਨਾਂ 'ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਪਰਜਾਤੰਤਰ ਦਲ' ਸੀ।” ਜਿਹਨਾਂ ਹਾਲਤਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾਂ ਪਿਆ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਉਹ ਇੰਜ ਸਨ...“ਉਸ ਸਮੇਂ ਤਕ ਮੈਂ ਸਿਰਫ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਵਿਚਾਰਵਾਦੀ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਸਾਂ ਤੇ ਸਿਰਫ ਚੇਲਾ-ਬਾਲਕਾ ਹੀ ਸਾਂ। ਫੇਰ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਆਪਣੇ ਮੋਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਲੈਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਇਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤਕ ਦਲ ਦੇ ਕੱਟੜ ਵਿਰੋਧ ਕਾਰਨ ਉਸਦੀ ਹੋਂਦ ਹੀ ਖਤਰੇ ਵਿਚ ਸੀ। ਨਾ ਸਿਰਫ ਜੋਸ਼ ਵਿਚ ਭਰੇ, ਸਾਰੇ ਕਾਮਰੇਡ ਬਲਕਿ ਨੇਤਾ ਵੀ ਸਾਡਾ ਮਜ਼ਾਕ ਉਡਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ। ਕੁਝ ਦਿਨ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ੱਕ ਰਿਹਾ ਕਿ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਦਲ ਦੇ ਕਾਰਜ-ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਅਸਫਲਤਾ ਉੱਤੇ ਯਕੀਨ ਹੋ ਜਾਏਗਾ। ਇਹ ਮੇਰੇ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਆਇਆ ਬੜਾ ਵੱਡਾ ਮੋੜ ਸੀ। ਅਧਿਅਨ ਕਰਨ ਦੀ ਚਾਹਤ ਦੀਆਂ ਤਰੰਗਾਂ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਉਫਨ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਅਧਿਅਨ ਕਰੋ ਤਾਂਕਿ ਆਪਣੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦੇ ਤਰਕਾਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇ ਸਕੋ। ਆਪਣੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿਚ ਤਰਕਾਂ ਨਾਲ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਲੈਸ ਕਰਨ ਲਈ ਅਧਿਅਨ ਕਰੋ। ਮੈਂ ਅਧਿਅਨ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਕਾਕੋਰੀ ਕੇਸ ਦੌਰਾਨ ਆਮ ਆਦਮੀ ਦੀਆਂ ਗਵਾਹੀਆਂ ਨੇ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੀ, ਜਿਹੜੇ ਲਗਨ ਤੇ ਤਿਆਗ ਵਾਲੇ ਸਨ ਤੇ ਨਿਸਵਾਰਥੀ ਵੀ, ਜਨਤਾ ਨਾਲ ਨਾ ਜੁੜ ਸਕਣ ਦੀ ਨਾਕਾਮੀਂ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ।”
ਨਵੰਬਰ ਵਿਚ ਕਾਕੋਰੀ ਕੇਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ 'ਚੋਂ ਛੁਡਾਅ ਲੈਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣੀ। ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲਈ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਕਾਨ੍ਹਪੁਰ ਗਏ, ਪਰ ਭੇਦ ਖੁੱਲ੍ਹ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਯੋਜਨਾ ਅਸਫਲ ਰਹੀ। ਫੇਰ ਦੂਜੀ ਯੋਜਨਾ ਜਨਵਰੀ-ਫਰਬਰੀ ਵਿਚ ਬਣੀ ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਅਸਫਲ ਰਹੀ। ਕੁਲ ਦਸ ਵਿਆਕਤੀ ਗਿਰਫਤਾਰ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਤੇ ਛੇਆਂ ਨੂੰ ਲੰਮੀ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਹੋਈ।
ਹੁਣ ਦੇਖਣਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਵਿਚਾਰਵਾਦੀ ਤੋਂ ਯਥਾਰਥ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਕਿੰਜ ਬਣੇ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੋ ਮੋਢਿਆਂ 'ਤੇ ਜਿਹੜੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਆਣ ਪਈ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਕਿੰਜ ਨਿਭਾਇਆ। ਦਰਅਸਲ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਇਹੋ ਮੋੜ ਸਾਡੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਮੋੜ ਵੀ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਸਮਝਿਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ ਤੇ ਜਿਸਨੂੰ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਅੱਖੋਂ-ਪਰੋਖੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸਿੱਟਾ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ ਕਰਾਂਤੀ ਅਸਫਲ ਰਹੀ ਤੇ ਉਸਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸਮੁੱਚੇ ਰਾਸ਼ਟਰ ਨੂੰ ਭੁਗਤਨੀ ਪੈ ਰਹੀ ਹੈ।
--------------

ਅਧਿਅਨ, ਚਿੰਤਨ ਤੇ ਪੱਕੇ-ਪੈਰੀਂ

ਸਰੂਪ ਪਰੀਵਰਤਨ :

ਅਧਿਅਨ, ਚਿੰਤਨ ਤੇ ਪੱਕੇ-ਪੈਰੀਂ

ਮੈਂ  ਇਹ  ਸੋਚ ਕੇ ਕਿ ਇਸ ਬੋਲ਼ੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਲਈ
ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿਚ ਧਮਾਕਾ ਕੀਤਾ।


ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬੜੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਤੇ ਲਗਨ ਨਾਲ ਅਧਿਅਨ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਧਿਅਨ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਉਹਨਾਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਹੱਲ ਕੱਢਣਾ ਸੀ, ਜਿਹਨਾਂ ਕਰਕੇ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਅੰਦੋਲਨ ਸੰਕਟ ਵਿਚ ਘਿਰ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੁੱਖ ਸਮੱਸਿਆ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਕੁਝ ਨੌਜਵਾਨ ਸਿਰਫ ਆਪਣੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਤੇ ਬਲੀਦਾਨ ਨਾਲ ਹੀ ਕਰਾਂਤੀ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਸਕਦੇ। ਲੋੜ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਸੀ ਕਿ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਹਰਕਤ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਵੇ ਤੇ ਇਸਨੂੰ ਸੰਗਠਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਾਅ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਵਿਚ ਨਵੀਂ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਪਰਚਾਰ-ਪਰਸਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਸੋ ਅਧਿਅਨ, ਪਰਚਾਰ ਤੇ ਸੰਗਠਨ...ਤਿੰਨੇ ਕੰਮ ਨਾਲੋ-ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ।
ਵੀਰੇਂਦਰ ਸੰਧੂ ਨੇ ਤੇ ਮੰਮਥ ਨਾਥ ਗੁਪਤ ਨੇ ਉਪਰੋਕਤ ਕਥਨ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਮੰਮਥ ਨਾਥ ਗੁਪਤ ਨੇ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦੇ ਦੁਆਰਕਾ ਦਾਸ  ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਤੇ ਅਧਿਅਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਉਦੋਂ ਦੀ ਲਿਖ ਦਿੱਤੀ ਜਦੋਂ 1922-23 ਵਿਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਲਜ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਸ਼ਾਸਤਰੀ 1926 ਵਿਚ ਲਾਹੌਰ ਆਏ ਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਉਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸੰਪਰਕ ਹੋਇਆ। 1981 ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੀ ਅਰਧ-ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਮੰਨਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨੇ 'ਅਮਰ ਸ਼ਹੀਦੋਂ ਕੇ ਸੰਸਮਰਣ' ਨਾਂ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਲਿਖੀ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਅਧਿਅਨ,ਪਰਚਾਰ ਤੇ 'ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤ ਸਭਾ' ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਬਿਓਰਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ। ਅਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ...:
“1926 ਈ. ਵਿਚ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿਦਿਆ-ਪੀਠ ਤੋਂ 'ਸ਼ਾਸ਼ਤਰੀ' ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਬਨਾਰਸ ਤੋਂ ਸਿੱਧਾ ਲਾਹੌਰ ਚਲਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਮੈਂ 1926 ਤੋਂ 1931 ਤਕ ਦੁਆਰਕਾ ਦਾਸ ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।
“ਇਸ ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਮੈਨੂੰ ਜਿਹੜਾ ਸੁਨਹਿਰਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ, ਉਸਦਾ ਮੇਰੇ ਭਾਵੀ ਜੀਵਨ ਉੱਤੇ ਬੜਾ ਡੂੰਘਾ ਅਸਰ ਪਿਆ। ਕਾਸ਼ੀ ਵਿਦਿਆ-ਪੀਠ ਵਿਚ ਅਧਿਅਨ ਸਮੇਂ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਫਰਾਂਸ ਦੀ ਰਾਜ-ਕਰਾਂਤੀ ਦਾ ਬੜਾ ਡੂੰਘਾ ਅਸਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮੈਂ ਫਰਾਂਸ ਦੀ ਰਾਜ-ਕਰਾਂਤੀ ਵਿਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਹੀ ਆਪਣਾ ਥੀਸਿਸ ਲਿਖਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀਤਾ ਤੇ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਮਾਨਸ-ਮਨ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਦੋਂ ਤਕ ਰੂਸ ਦੀ ਰਾਜ-ਕਰਾਂਤੀ ਤੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਾਣਦਾ, ਸੋ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਣ ਦਾ ਕੋਈ ਸਵਾਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।
“ਦੁਆਰਕਾ ਦਾਸ ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਵਿਚ ਲੱਗਣ ਪਿੱਛੋਂ ਮੈਨੂੰ ਅਧਿਅਨ ਕਰਨ ਦਾ ਜਿਹੜਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ, ਉਸਦਾ ਸਿੱਟਾ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ ਮੈਂ ਰੂਸੀ-ਕਰਾਂਤੀ, ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ ਤੇ ਲੇਨਿਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ ਤੇ ਪੱਕਾ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਬਣ ਗਿਆ।
“ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਕਾਲਜ ਸਨ। ਸੋ ਨੌਜਵਾਨ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਕਾਫੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਮੈਂ ਸਦਾ ਇਹੋ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਕਿ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਸਾਹਿਤ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਦਿੱਤਾ ਜਾਏ। ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਪਿੱਛੋਂ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਇਸ ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਵਿਚ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਸੋ ਮੈਂ ਇਹ ਜਾਣਨ ਦੀ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਲੱਗਾ ਕਿ ਕਿਹੜੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਗਰਮ-ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਕਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਵੀਆਂ-ਨਵੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪੜ੍ਹਾ ਕੇ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਤੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿਚ ਸਰਦਾਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਸੁਖਦੇਵ, ਯਸ਼ ਪਾਲ, ਭਗਵਤੀ ਚਰਣ ਵੋਹਰਾ, ਹੰਸ ਰਾਜ ਵੋਹਰਾ, ਧਨਵੰਤਰੀ, ਰਾਮ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਅਹਿਸਾਨ ਇਲਾਹੀ, ਦੁਰਗਾ ਦਾਸ ਖੰਨਾਂ, ਪ੍ਰਭਰੀਤ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਹੋ ਗਈ। ਇਹਨਾਂ ਸਰਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਸੁਖਦੇਵ, ਯਸ਼ ਪਾਲ ਤੇ ਭਗਵਤੀ ਚਰਣ ਵੋਹਰਾ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਪੱਕੀ ਦੋਸਤੀ ਵੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।
“ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਨੇੜੇ ਬਣੇ 'ਲੋਕ ਸੇਵਕ ਮੰਡਲ' ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਦੇ ਇਕ ਨਿੱਕੇ ਜਿਹੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਮੈਂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਜਾ ਕੇ ਕਿਸੇ ਢਾਬੇ ਤੋਂ ਰੋਟੀ ਖਾ ਆਉਂਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਏਨੀ ਪੱਕੀ ਦੋਸਤੀ ਹੋ ਗਈ ਕਿ ਉਹ ਜਦੋਂ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਹੁੰਦੇ ਤਾਂ ਅਕਸਰ ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਵਿਚ ਜ਼ਰੂਰ ਆਉਂਦੇ। ਅਜਿਹੇ ਮੌਕੇ ਕਦੀ-ਕਦੀ ਕਰਾਂਤੀ ਤੇ ਸਮਾਜਵਾਦ ਉੱਤੇ ਲੰਮੀਆਂ-ਲੰਮੀਆਂ ਬਹਿਸਾਂ ਛਿੜ ਪੈਂਦੀ ਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਏਨੇ ਖੁੱਭ ਜਾਂਦੇ ਕਿ ਸਮੇਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਹੀ ਨਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਜਦੋਂ ਥੱਕ ਜਾਂਦੇ, ਰਾਤ ਦੇ ਇਕ ਜਾਂ ਦੋ ਵਜੇ, ਸੌਂ ਜਾਂਦੇ।
“ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਵਿਚ ਉਹ ਸਮੁੱਚਾ ਨਾਟਕੀਪਨ ਤੇ ਸ਼ਰਾਰਤਾਂ ਸਨ, ਜਿਹੜਾ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਸ ਉਮਰ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਦਿਨ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਹੱਸਦੇ ਹੋਏ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, “ਰਾਜਾਰਾਮਾ, ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਪੱਕਾ ਦੋਸਤ ਏਂ ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਇਕ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕੰਮ ਕਰ ਦੇਅ। ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਬੜਾ ਅਹਿਸਾਨ ਮੰਨਾਂਗਾ।” ਮੈਂ ਕਿਹਾ, “ਜੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰਾਂਗਾ।” ਉਸ ਨੇ ਜੇਬ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਤਸਵੀਰ ਕੱਢੀ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਕਿਤਾਬ ਜਾਂ ਰਸਾਲੇ ਵਿਚੋ ਪਾੜੀ ਹੋਈ ਲੱਗਦੀ ਸੀ। ਇਕ ਬੜੇ ਸੋਹਣੇ ਬਨਮਾਨਸ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਸੀ ਉਹ। ਉੱਥੇ ਸਾਡੇ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਇਕ ਬੜੇ ਪੱਕੇ ਮਿੱਤਰ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਜਿਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਬਨਮਾਨਸ ਨਾਲ ਕਾਫੀ ਮਿਲਦੀ-ਜੁਲਦੀ ਸੀ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਗੱਲਾਂਬਾਤਾਂ ਦੌਰਾਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਸੇ ਨਾਂਅ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਇਸ ਤਸਵੀਰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹਨਾਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾ ਦੇਅ ਤੇ ਫੇਰ ਆਣ ਕੇ ਦੱਸ ਬਈ ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਇਸ ਦੀ ਕੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਹੋਈ ਏ।”
“ਤਸਵੀਰ ਦੇਖ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਹਾਸਾ ਆ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਕਿਹਾ, “ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਤੁਸੀਂ ਬੜੇ ਸ਼ਰਾਰਤੀ ਓ। ਅਜਿਹਾ ਮਜ਼ਾਕ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ ਕਿ ਇਹ ਤਸਵੀਰ ਤੁਸਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਭੇਜੀ ਏ ਤਾਂ ਉਹ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖ਼ਬਰ ਲੈਣਗੇ ਤੇ ਹੋ ਸਕਦਾ ਏ ਨਾਰਾਜ਼ ਵੀ ਹੋ ਜਾਣ।” ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, “ਭਾਈ ਸਾਹਬ, ਮੈਥੋਂ ਰਿਹਾ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਨਹੀਂ ਲੈ ਜਾਓਗੇ ਤਾਂ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਭਿਜਵਾ ਦਿਆਂਗਾ। ਪਰ ਭੇਜਾਂਗਾ ਜ਼ਰੂਰ। ਰਹੀ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਤਾਂ ਇਸ ਵਿਚ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਕਿਹੜੀ ਗੱਲ ਏ। ਉਹ ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਲੰਗੋਟੀਆਂ ਯਾਰ ਏ। ਜੇ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੋ ਵੀ ਜਾਏਗਾ ਤਾਂ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਆਪਾਂ ਸਾਰੇ ਉਸਨੂੰ ਮਨਾਅ ਲਵਾਂਗੇ। ਜੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਰਲ ਕੇ ਉਸਦੀ ਝਾੜ-ਫੰਡ ਕਰ ਦਿਆਂਗੇ। ਬਸ, ਉਸਦਾ ਗੁੱਸਾ ਢੈਲਾ ਹੋ ਜਾਏਗਾ।” ਪਰ ਜਦੋਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰ ਕਹਿਣ 'ਤੇ ਵੀ ਮੈਂ ਤਿਆਰ ਨਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਉਹ ਬੋਲੇ, “ਮੈਂ ਇਸਨੂੰ ਡਾਕ ਰਾਹੀਂ ਭੇਜ ਦਿਆਂਗਾ ਤੇ ਹੇਠਾਂ ਤੁਹਾਡਾ ਨਾਂਅ ਲਿਖ ਦਿਆਂਗਾ।” ਮੈਂ ਕਿਹਾ, “ਜੇ ਤੁਸਾਂ ਇੰਜ ਕੀਤਾ ਮੈਂ ਸਿੱਧਾ ਉਸ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਤੁਹਾਡਾ ਨਾਂਅ ਲੈ ਦਿਆਂਗਾ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ਰਾਰਤ ਤੁਹਾਡੀ ਏ।” ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਸਾਡੇ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹਾਸਾ-ਠੱਠਾ ਚਲਦਾ ਰਿਹਾ ਤੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਚਲੇ ਗਏ। ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਤਸਵੀਰ ਭੇਜੀ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਹਾਂ, ਏਨੀ ਸ਼ਰਾਰਤ ਉਹਨਾਂ ਫੇਰ ਵੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਸ ਤਸਵੀਰ ਉੱਤੇ ਸਾਡੇ ਉਸ ਮਿੱਤਰ ਦਾ ਨਾਂਅ ਲਿਖ ਦਿੱਤਾ।”
ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹਸ-ਮੁੱਖ ਸੁਭਾਅ, ਚੁਹਲ-ਬਾਜ਼ੀਆਂ ਤੇ ਸ਼ਰਾਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵਰਨਣ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ...:
“ਉੱਪਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਯਾਦਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮੈਂ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਹੈ ਤਾਂਕਿ ਇਹ ਜਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕੇ ਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਬੰਬ ਜਾਂ ਪਿਸਤੌਲ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਖ਼ੂੰਖ਼ਾਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਹੋਰਨਾਂ ਵਰਗੇ ਇਕ ਸਾਧਾਰਨ ਨੌਜਵਾਨ ਸਨ, ਜਿਹੜੇ ਹਾਸਾ-ਮਖ਼ੌਲ ਦਿਲ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੇ ਕਰਾਂਤੀ ਦੀ ਵੇਦੀ ਉੱਪਰ ਆਪਣਾ ਸਭ ਕੁਝ ਬਲੀਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕਰ ਲਈ ਸੀ। ਉਹ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸਰਗਰਮ ਮੈਂਬਰ ਸਨ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਹਨਾਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਜੁਟੇ ਰਹਿੰਦੇ ਕਿ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ-ਦਲ ਨੂੰ ਕਿੰਜ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ ਤੇ ਉਸਦੇ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸੁਨੇਹੇ ਨੂੰ ਆਮ ਜਨਤਾ ਤਕ ਕਿੰਜ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਜਾਵੇ।
“ਜਦੋਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਦੋਸਤੀ ਖਾਸੀ ਗੂੜ੍ਹੀ ਹੋ ਗਈ ਤੇ ਅਸੀਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਤਾਂ ਦੁਆਰਕਾ ਦਾਸ ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਵਿਚ ਤੇ ਮੇਰੇ ਘਰ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਖਾਸਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦਾ ਸ਼ੱਕ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਇਸ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਅਸਾਂ ਦੋਹਾਂ ਇਹ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਸ ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਦਾ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲਾਭ ਲਿਆ ਜਾਏ ਤੇ ਹਰ ਦਿਨ ਉੱਥੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿਚ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਪਰਸਾਰ-ਪਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਏ।
“ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਕੰਮ ਸੌਂਪਿਆ ਸੀ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਖ਼ੁਦ ਚੰਗੀਆਂ-ਚੰਗੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦਾ ਅਧਿਅਨ ਕਰਾਂ ਤੇ ਜਿਹੜੀ ਚੰਗੀ ਲੱਗੇ ਉਸਨੂੰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਦਿਆ ਕਰਾਂ। ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਹਨਾਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨੂੰ ਕਾਲਜ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਜਾਏ। ਸਿਰਫ ਏਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕੁਝ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਪੈਂਫਲੇਟ ਵੀ ਛਾਪੇ ਜਾਣ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲਿਖਣ ਵਿਚ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਛਬੀਲ ਦਾਸ ਤੋਂ, ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਸੇਵਾ ਮੰਡਲ ਦੇ ਜੀਵਨ ਮੈਂਬਰ ਸਨ, ਬੜੀ ਸਹਾਇਤਾ ਮਿਲੀ। ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਕ ਪੁਸਤਕ 'ਭਾਰਤ ਮਾਤਾ' ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਤੇ ਇਕ ਪੁਸਤਕ 'ਸੋਸ਼ਲਿਜ਼ਮ ਕੀ ਹੈ' ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਸੀ। ਉਹ ਛਾਪੀਆਂ ਵੀ ਸਨ। ਪ੍ਰਿੰਸ ਕ੍ਰੋਪਾਟਕਿਨ ਦਾ ਲੇਖ 'ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਅਪੀਲ' (ਐਨ ਅਪੀਲ ਟੂ ਦੀ ਯੰਗ) ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਬੜੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।
“ਵੀਰ ਸਾਵਰਕਰ ਦੀ ਲਿਖੀ 'ਭਾਰਤ ਦਾ ਪ੍ਰਥਮ ਸਵਾਤੰਤ੍ਰੀਯ ਸੰਗ੍ਰਾਮ' (ਫ੍ਰਸਟ ਵਾਰ ਆਫ ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਡੀਪੈਂਡੇਂਸ) ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬੜਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਜਬਤ ਕਰ ਲਈ ਸੀ। ਮੈਂ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦੀ ਬੜੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਸੁਣੀ ਸੀ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਮੇਰੀ ਬੜੀ ਹੀ ਇੱਛਾ ਸੀ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿੱਥੋਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਉਹ ਮਿਲ ਗਈ—ਇਕ ਦਿਨ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਲੈ ਆਏ। ਜਿਸ ਤੋਂ ਲਈ ਹੋਏਗੀ, ਉਸਨੂੰ ਵਾਪਸ ਕਰਨੀ ਹੋਏਗੀ...ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਮੇਰੇ ਬੜਾ ਕਹਿਣ 'ਤੇ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋ ਰਹੇ। ਪਰ ਮੈਂ ਜਲਦ ਤੋਂ ਜਲਦ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦੇਣ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ, ਤਦ ਉਹਨਾਂ ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਸਿਰਫ 36 ਘੰਟਿਆਂ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹ ਲੈਣ ਲਈ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਂ ਕਦੀ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲ ਸਕਦਾ...ਮੈਂ ਇਕ ਡੰਗ ਰੋਟੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਖਾਧੀ ਤੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਉਸਨੂੰ ਹੀ ਪੜ੍ਹਦਾ ਰਿਹਾ ਸਾਂ। ਪੁਸਤਕ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਬੜਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਆਉਣ 'ਤੇ ਮੈਂ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਬੜੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ। ਕੁਝ ਚਿਰ ਬਾਅਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਜੇ ਕੁਝ ਮਿਹਨਤ ਕਰੇਂ ਤੇ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਵੇਂ ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮੁੜ ਛਾਪਣ ਦਾ ਕੋਈ ਉਪਾਅ ਕੀਤਾ ਜਾਏ।” ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸਾਂ।
“ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰੈੱਸ ਵਾਲੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰ ਲਈ। ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਰਾਤੀਂ ਕੁਝ ਮੈਟਰ ਮੈਨੂੰ ਪਰੂਫ਼ ਰੀਡ ਕਰਨ ਲਈ ਦੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਮੈਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਹੀ ਪਰੂਫ਼ ਦੇਖ ਤੇ ਠੀਕ ਕਰਕੇ ਰੱਖ ਦਿੰਦਾ ਸਾਂ। ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਉਹ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਹਰੇਕ ਭਾਗ ਦੀ ਕੀਮਤ ਅੱਠ ਆਨੇ ਰੱਖੀ ਗਈ। ਫੇਰ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਸਨੂੰ ਵੇਚਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੋਇਆ। ਮੈਨੂੰ ਚੇਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਮੈਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਪੁਰਸ਼ੋਤਮ ਦਾਸ ਟੰਡਨ ਨੂੰ ਵੇਚੀ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਛਪਣ ਨਾਲ ਟੰਡਨ ਜੀ ਬੜੇ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਸਨੂੰ ਵੇਚਣ ਲਈ ਸੁਖਦੇਵ ਨੇ ਬੜੀ ਹੀ ਮਿਹਨਤ ਕੀਤੀ ਸੀ।
“ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਜਿਹਨਾਂ ਯੋਧਿਆਂ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਵਾਰ ਕੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਉਹਨਾਂ ਵੱਲ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਦਿਵਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਬਲੀਦਾਨੀ ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਜੀਵਨ ਚਰਿੱਤਰ ਲਿਖੇ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਤੋਂ ਛਪਣ ਵਾਲੇ 'ਚਾਂਦ' ਦੇ 'ਫਾਂਸੀ ਅੰਕ' ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕਰਵਾਇਆ। ਪਿੱਛੋਂ ਉਹਨਾਂ ਮੈਜਿਕ ਲੈਂਟਰਨ ਤੇ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਏ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦਿਖਾਅ ਕੇ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿਚ ਪਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਚੇਤਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਇਕ ਵਾਰੀ ਬਰੇਡਲਾ ਹਾਲ ਵਿਚ ਜਾਂ ਉਸਦੇ ਬਾਹਰ ਮੈਜਿਕ ਲੈਂਟਰਨ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦਾ ਪਰਚਾਰ-ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਰੱਖਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਉੱਥੋ ਨੌਜਵਾਨ ਖਾਸੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਸਨ।
“ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਤਕ ਤਾਂ ਗਰਮ ਤੇ ਗੁਪਤ ਸਾਹਿਤ ਦੁਆਰਾ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਿਚ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਪਰਚਾਰ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ। ਫੇਰ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਉਹ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਆਮ ਜਨਤਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਤੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਸਭ ਨੂੰ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਏ। ਇਸ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖ ਕੇ 'ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤ ਸਭਾ' ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1926 ਈ. ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਉਹ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਮੰਚ ਸੀ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ 'ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤ ਸਭਾ' ਦੀ ਰੀਤੀ-ਨੀਤੀ ਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਸਨ ਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਹਮਦਰਦੀ ਰੱਖਦੇ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਉਸਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਭਾ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਆਲੋਚਕ ਸੀ, ਫੇਰ ਵੀ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ, ਜਿਹੜੇ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਗਰਮ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਹਮਦਰਦੀ ਇਸ ਸਭਾ ਨਾਲ ਸੀ ਤੇ ਵਿਤ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭਾ ਦੀ ਮਦਦ ਵੀ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਸਭਾ ਦੀ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਇਸਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਤੇ ਕਾਰਜ-ਕਰਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦਾ। ਸਾਰੇ ਮਿਲ ਕੇ ਛੋਟੇ, ਵੱਡੇ ਹਰੇਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਦਰੀਆਂ ਵਿਚਛਾਉਣ, ਸਟੇਜ ਬਣਾਉਣ ਤੇ ਸਜਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ, ਪਰਚੇ ਵੰਡਣ ਦਾ ਕੰਮ ਤੇ ਮੰਚ ਉੱਤੇ ਭਾਸ਼ਣ ਦੇਣ ਦਾ ਕੰਮ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਮਿਲ-ਜੁਲ ਕੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਦਬਾਅ ਦੇ, ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਕਰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ।
“ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਦਿਨ ਯਾਦ ਹੈ ਜਦੋਂ 'ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤ ਸਭਾ' ਵਿਚ ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਬਹਿਸ ਹੋਈ ਸੀ ਕਿ ਸਭਾ ਦੇ ਜਨਤਕ ਇਕੱਠਾਂ ਸਮੇਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨ ਲਈ ਜਿਹੜਾ ਸਵੈ-ਸੇਵਕ ਦਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਏਗਾ, ਉਸਦੀ ਪਛਾਣ ਕੀ ਹੋਏਗੀ। ਫ਼ੈਸਲਾ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ ਸਵੈ-ਸੇਵਕ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਗਲ਼ੇ ਵਿਚ ਇਕ ਰੁਮਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆਂ ਕਰਨਗੇ। ਸਵਾਲ ਇਹ ਉਠਿਆ ਕਿ ਰੁਮਾਲ ਦਾ ਰੰਗ ਕਿਹੜਾ ਹੋਏ! ਖ਼ਿਆਲ ਹੈ ਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਰੁਮਾਲ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦਾ ਹੋਏ। ਮੈਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਮਰਥਕ ਸਾਂ, ਕਾਫੀ ਬਹਿਸ ਹੋਈ ਸੀ ਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਸੁਝਾਅ ਵੀ ਆਏ, ਪਰ ਅੰਤ ਵਿਚ ਇਹੋ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਰੁਮਾਲ ਦਾ ਰੰਗ ਲਾਲ ਹੀ ਰੱਖਿਆ ਜਾਏ। ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਕਾਨ੍ਹਪੁਰ ਆ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਵੀ ਬੜੇ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤਕ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸੁਝਾਇਆ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦਾ ਰੁਮਾਲ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਰਿਹਾ, ਪਿੱਛੋਂ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਗਵਾਚ ਗਿਆ!
“ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਕੱਟੜ ਆਲੋਚਕ ਸਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਇਕ ਨਾ ਇਕ ਦਿਨ ਕਾਂਗਰਸ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਕੁਝ ਸੁਧਾਰ ਲੈ ਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰ ਲਏਗੀ। ਇਸ ਲਈ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਆਮ ਜਨਤਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਸਾਹਵੇਂ ਨਵਾਂ ਆਦਰਸ਼ ਤੇ ਨਵਾਂ ਨੇਤਰੀਤਵ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਵੇ। 'ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤ ਸਭਾ' ਦੀ ਸਥਾਪਨਾਂ ਸਮੇਂ ਉਸਦੇ ਟੀਚੇ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਵਿਧੀ ਦੇ ਰਾਹ ਉੱਪਰ ਖਾਸੀ ਬਹਿਸ ਹੋਈ ਸੀ। ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਹ ਸਹਿਮਤੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਪੂਰਨ-ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰ-ਕਿਸਾਨ-ਰਾਜ ਕਾਇਮ ਕਰਨਾ ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਟੀਚਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਸੋ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ, ਕਿਸਾਨਾਂ ਸਾਹਵੇਂ ਇਹੋ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਰੱਖ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਏ।
“ਸੰਪਰਦਾਇਕ ਦੰਗਿਆਂ ਕਾਰਨ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਤੇ ਹਿਰਖ ਜਾਂਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇ ਨਾਂਅ 'ਤੇ ਹੀ ਇਹ ਦੰਗੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ। ਉਹ ਕਦੀ ਕਦੀ ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਹਿ ਦੇਂਦੇ ਸਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤਕ ਈਸ਼ਵਰ ਦਾ ਬੋਲਬਾਲਾ ਰਹੇਗਾ, ਉਦੋਂ ਤਕ ਇਨਸਾਨਾਂ ਵਿਚ ਕਦੀ ਵੀ ਭਾਈਚਾਰਾ ਨਹੀਂ ਵਧੇਗਾ। ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਏਕਤਾ ਤੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਡੋਰ ਵਿਚ ਬੰਨ੍ਹਣਾ ਹੈ ਤਾਂ ਮਾਨਵ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਈਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਿਵਾਉਣੀ ਪਏਗੀ। ਮੈਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਇਹਨਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦਾ।...
“ਉਹਨੀਂ ਦਿਨੀ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਰਾਜਕਤਾਵਾਦੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਤੇ ਤਰਕਾਂ ਤੋਂ ਖਾਸੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਰੂਸੀ ਅਰਾਜਕਤਾਵਾਦੀ ਨੇਤਾ ਪ੍ਰਿੰਸ ਕ੍ਰੋਪਾਟਕਿਨ ਤੇ ਬਕੂਨਿਨ ਦੀਆਂ ਬੜੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਬਕੂਨਿਨ ਦੀ ਕਿਤਾਬ 'ਈਸ਼ਵਰ ਤੇ ਰਾਜ' (ਗਾਡ ਐਂਡ ਦਿ ਸਟੇਟ) ਦਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬੜੇ ਮਨ ਨਾਲ ਅਧਿਅਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਹ, ਉਹਨੂੰ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਤੇ ਦੇਂਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਉਹ ਦੁਆਰਕਾ ਦਾਸ ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਵਿਚੋਂ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਜੋ ਵੀ ਹੋਏ 'ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤ ਸਭਾ' ਸੰਪਰਦਾਇਕਤਾ ਦਾ ਡਟਵਾਂ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੀ ਸੀ।
“'ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤ ਸਭਾ' ਦਾ ਇਕ ਉਦੇਸ਼ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਿਚ ਦੇਸ਼-ਭਗਤੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣਾ ਵੀ ਸੀ। ਸਭਾ ਇਹ ਵੀ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਨੌਜਵਾਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਕਿ ਭਾਰਤ ਇਕ ਆਖੰਡ ਰਾਸ਼ਟਰ ਹੈ ਤੇ ਨਵੇਂ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਦਾ ਕੰਮ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਹੀ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਨੌਜਵਾਨ ਕਰਾਂਤੀ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਣ ਤੇ ਇਸ ਗੱਲ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹਿਣ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਵੀ ਸੌਦੇ ਰੂਪੀ ਸਮਝੌਤਾ ਸਾਡੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨੇਤਾ ਨਾ ਕਰ ਸਕਣ।
“ਏਨਾ ਸਮਾਂ ਬੀਤ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਤਾਂ ਚੇਤੇ ਨਹੀਂ ਰਹੇ ਜਿਹੜੀਆਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਖ਼ੁਦ ਪੜ੍ਹਦੇ ਤੇ ਦੂਜੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਦਿੰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਕੁਝ ਕੁ ਦੇ ਨਾਂ ਮੈਨੂੰ ਅੱਜ ਤਕ ਯਾਦ ਨੇ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨੂੰ ਵੱਧ ਪੜ੍ਹਦੇ ਸਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿਚ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਲੁਕ-ਛਿਪ ਕੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੋਏ, ਜਾਨ ਹਥੇਲੀ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਸੱਤਾਧਾਰੀਆਂ ਤੇ ਅਤਿਆਚਾਰੀ ਹਾਕਮਾਂ ਦਾ ਡਟਵਾਂ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ ਹੋਏ। ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੇ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਨੇਤਾ ਡੇਨਬ੍ਰੀਨ ਦੀ ਕਿਤਾਬ 'ਆਇਰਿਸ਼ ਸੁੰਤਤਰਤਾ ਕੇ ਲੀਏ ਮੇਰਾ ਸੰਘਰਸ਼' (ਮਾਈ ਫਾਈਟ ਫਾਰ ਆਇਰਿਸ਼ ਫ੍ਰੀਡਮ) ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਸੰਦੀਦਾ ਪੁਸਤਕ ਸੀ। ਦੁਆਰਕਾ ਦਾਸ ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਵਿਚ ਵੀਰ ਸਾਵਰਕਰ ਦੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਇਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਜੀਵਨੀ ਆਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਾਵਰਕਰ ਜਹਾਜ਼ ਵਿਚੋਂ ਕੁੱਦੀ ਲਾ ਕੇ, ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਤੈਰਦੇ ਹੋਏ ਫਰਾਂਸ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬੜਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਬੜੀ ਵਾਰੀ ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਈਸ਼ੂ ਕਰਵਾਇਆ ਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। 'ਇਟਲੀ ਕੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ', 'ਮੇਜਿਨੀ' ਤੇ 'ਗੇਰੀਬਾਲਡੀ ਕੀ ਜੀਵਨੀਆਂ ਔਰ ਉਨਕੇ ਵਿਚਾਰ' ਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬੜੀ ਪਿਆਰੀਆਂ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇਕ ਪਿਆਰੀ ਪੁਸਤਕ ਹੋਰ ਸੀ 'ਨਿਆਏ ਕੀ ਪੁਕਾਰ' (ਕਰਾਈ ਫਾਰ ਜਸਟਿਸ), ਇਸ ਨੂੰ ਵੀ ਉਹ ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਵਿਚੋਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ।
“ਕੁਝ ਅਰਸਾ ਇਸੇ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦਾ ਪਰਚਾਰ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ। ਮੈਂ ਉਹਨੀਂ ਦਿਨੀ ਨਵਾਂ-ਨਵਾਂ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਬਣਿਆ ਸਾਂ। ਇਕ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਤੇ ਸਿਧਾਂਤ ਤੇ ਰੂਸੀ ਰਾਜ-ਕਰਾਂਤੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਬੜਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਹਨੀਂ ਦਿਨੀ ਮਾਰਕਸ, ਲੇਨਿਨ ਤੇ ਦੂਜੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਤੋਂ ਮੈਨੂੰ ਇੰਜ ਲੱਗਦਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਸੱਚ ਦੀ ਕੁੰਜੀ ਮੇਰੇ ਹੱਥ ਆ ਗਈ ਹੋਏ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਉਤਾਰ-ਚੜਾਅ ਸਮਝ ਵਿਚ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ। ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਰਾਮਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਐਂਡ ਸਨਜ਼ ਵਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਨਵੀਆਂ-ਨਵੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਮੈਂ ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਲਈ ਲੈ ਆਉਂਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸਾਂ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਖ਼ੁਦ ਪੜ੍ਹਦਾ ਸਾਂ ਤੇ ਫੇਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਦੇ ਦਿੰਦਾ ਸਾਂ।
“ਰੂਸ ਦੀ ਰਾਜ-ਕਰਾਂਤੀ ਤੇ ਰੂਸੀ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਬਲੀਦਾਨ ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬੜਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਰੂਸੀ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਵਿਚ ਇਕ ਗੁੱਟ ਅਜਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਹੜਾ ਆਪਾ ਬਲੀਦਾਨ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਪਰਚਾਰ ਕਰਨ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਉਹ ਬੜਾ ਦਲੇਰਾਨਾ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ ਤੇ ਜਾਰਸ਼ਾਹੀ ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਮੰਚ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਫ਼ੈਲਾਉਣ ਲਈ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਕਟਹਿਰੇ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣਾ ਬਿਆਨ ਦੇਂਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਕਿ 'ਮੈਂ ਇਹ ਹਿੰਸਾਤਮਕ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ।...ਕਿਉਂ ਕੀਤਾ?' ਤੇ ਫੇਰ ਇਹ ਕਿ 'ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਇਸ ਕਾਰਜ ਲਈ ਜ਼ਰਾ ਵੀ ਪਛਤਾਵਾ ਨਹੀਂ। ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸਖ਼ਤ ਤੋਂ ਸਖ਼ਤ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਏਗੀ, ਉਹ ਮੈਂ ਖਿੜੇ ਮੱਥੇ ਝੱਲਾਂਗਾ। ਜੇ ਮੈਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਤਾਂ ਹੱਸਦਾ-ਹੱਸਦਾ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਰੱਸੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਗਲ਼ੇ ਵਿਚ ਪਾਵਾਂਗਾ।' ਅਜਿਹੇ ਬਿਆਨ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੀ ਭਾਵੁਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ। ਉਹ ਅਕਸਰ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਸਲਾਹ ਦੇਂਦੇ ਕਿ ਮੈਂ ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਾਹਿਤ ਪੜ੍ਹਿਆ ਕਰਾਂ ਤੇ ਉੱਥੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਇਆ ਕਰਾਂ।
“ਇਕ ਦਿਨ ਮੈਂ ਇਕ ਕਿਤਾਬ ਪੜ੍ਹੀ—ਨਾਂ ਸੀ ਸ਼ਾਇਦ 'ਅਰਾਜਕਤਾਵਾਦ ਔਰ ਅਨਯ ਨਿਬੰਧ' (ਅਨਾਰਕਿਜ਼ਮ ਐਂਡ ਅਦਰ ਐਸੇਜ਼), ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਇਕ ਲੇਖ ਸੀ 'ਹਿੰਸਾ ਕਾ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ' (ਸਾਈਕੋਲਾਜੀ ਆਫ ਵਾਏਲੈਂਸ)। ਇਸ ਵਿਚ ਫਰਾਂਸ ਦੇ ਅਰਾਜਕਤਾਵਾਦੀ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਵੇਲਾਂ ਦਾ ਉਹ ਬਿਆਨ ਛਪਿਆ ਸੀ, ਜਿਹੜਾ ਉਸਨੇ ਅਦਾਲਤ ਸਾਹਵੇਂ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਵੇਲਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ 'ਤੂੰ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿਚ ਬੰਬ ਕਿਉਂ ਸੁੱਟਿਆ? ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਤਰੀਕਾ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਅਪਣਾਇਆ?' ਤਾਂ ਵੇਲਾਂ ਦਾ ਉਤਰ ਸੀ, “ਮੈਂ ਮਜ਼ਦੂਰ-ਰੈਲੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਬਿਆਨ ਦਿੱਤੇ, ਪਰ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਕੰਨ 'ਤੇ ਜੂੰ ਨਹੀਂ ਸਰਕੀ। ਮੈਂ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਸਾਂ ਕਿ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਸਮਾਜ ਅਜਿਹੇ ਜਵਾਲਾ ਮੁਖੀ ਦੇ ਮੁਹਾਨੇ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ ਏ, ਜਿਹੜਾ ਫਟਨ ਈ ਵਾਲਾ ਏ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਇਹ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਇਸ ਬੋਲ਼ੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਲਈ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਲੋੜ ਏ—ਸੋ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿਚ ਬੰਬ ਧਮਾਕਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।”...ਵੇਲਾਂ ਦਾ ਬਿਆਨ ਕਾਫੀ ਲੰਮਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਜਦੋਂ ਉਸਨੂੰ ਪੜ੍ਹਿਆ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਬੜਾ ਜੋਸ਼ ਆਇਆ। ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਜਦੋਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਆਏ, ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਲਓ ਪੜ੍ਹੋ। ਵੇਲਾਂ ਨੇ ਕਿੰਨਾ ਵਧੀਆ ਬਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਏ। ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਨੌਜਵਾਨ ਇਸਨੂੰ ਪੜ੍ਹੇਗਾ, ਇਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕੇਗਾ।” ਮੈਂ ਉਹ ਪੁਸਤਕ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਂ ਈਸ਼ੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਹ ਪੁਸਤਕ ਤੇ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੇਲਾਂ ਦਾ ਬਿਆਨ ਪੜ੍ਹਨ ਪਿੱਛੋਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਏ, ਉਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਮੈਨੂੰ ਛਾਤੀ ਨਾਲ ਲਾ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਭਰਾ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਬੜੀ ਵਧੀਆ ਚੀਜ਼ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਦਿੱਤੀ ਏ।” ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਚੇਤੇ ਨਹੀਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਹ ਕਿਤਾਬ ਕਿੰਨੀ ਵੇਰ ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਵਿਚੋਂ ਕਢਵਾਈ। ਵੇਲਾਂ ਦਾ ਬਿਆਨ ਉਹਨਾਂ ਨੋਟ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ਤੇ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿੰਨੇ ਕੁ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਸੀ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਉਸ ਬਿਆਨ ਨੂੰ ਫੇਰ ਕਦੀ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਦੀ ਡਾਇਰੀ ਉੱਤੇ ਉਕੇਰ ਲਿਆ ਜਪਦਾ ਸੀ। 8 ਅਪ੍ਰੈਲ 1929 ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੇਂਦਰੀ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿਚ ਬੰਬ ਧਮਾਕਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਇਕ ਪਰਚਾ ਵੀ ਸੁੱਟਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਪਹਿਲਾ ਵਾਕ ਸੀ : “ਬੋਲ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾਉਣ ਲਈ ਧਮਾਕੇ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਅਰਾਜਕਤਾਵਾਦੀ ਸ਼ਹੀਦ ਵੇਲਾਂ ਦੇ ਇਹ ਅਮਰ ਸ਼ਬਦ ਸਾਡੇ ਕੰਮ ਦੇ ਸਾਖੀ ਹਨ।” ਉਸ ਪਰਚੇ ਵਿਚ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ 'ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਵਿਚਾਰ ਅਮਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ਕਤੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ।'
“ਵੈਸੇ ਵੀ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਆਮ ਕਰਕੇ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਜੀਵਨੀਆਂ ਤੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਹੀ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਕਦੀ-ਕਦੀ ਆ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ, “ਏਡੀ ਵੱਡੀ ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਏ ਤੇ ਇੱਥੇ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਨਾਵਲ ਨਹੀਂ।” ਮੈਂ ਲੱਭ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਕੋਈ ਨਾਵਲ ਰੱਖ ਛੱਡਦਾ। ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਕੁ ਦੇ ਨਾਂ ਮੈਨੂੰ ਅੱਜ ਵੀ ਯਾਦ ਹਨ...ਗੋਰਕੀ ਦਾ 'ਮਦਰ', ਵਿਕਟਰ ਹਿਊਗੋ ਦਾ 'ਨਾਇੰਟੀ ਥਰੀ' ਤੇ 'ਲਾ ਮਿਜਰੇਬਲਸ', 'ਟੇਲ ਆਫ ਟੂ ਸਿਟੀਜ', ਇਪਟਨ ਸਿੰਕਲੇਅਰ ਦੇ ਨਾਵਲ 'ਜੰਗਲ', 'ਬੋਸਟਨ', 'ਕਿੰਗ ਕੋਲ' ਆਦੀ। ਇਕ ਕਿਤਾਬ ਸੀ 'ਹੀਰੋਜ ਐਂਡ ਹੀਰੋਇੰਸ ਆਫ ਰਸ਼ੀਆ'।
“ਇੰਜ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਹਨਾਂ ਰੂਸ ਦੀ ਰਾਜ-ਕਰਾਂਤੀ ਤੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਚੋਖਾ ਅਧਿਅਨ ਕਰ ਲਿਆ, ਤਦ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਿਸਾਨਾਂ ਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵੱਲ ਗਿਆ। ਫੇਰ ਉਹ ਚਾਹੁਣ ਲੱਗੇ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਆਦਰਸ਼ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਜਾਏ ਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗਰਾਮ ਵਿਚ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲਈ ਪਰੇਰਿਆ ਜਾਏ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੇ ਵਰਗ-ਸੰਘਰਸ਼ ਤੋਂ ਅਗਲੇਰੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਆਸਾਂ ਸਨ। ਸਮਾਜਵਾਦ ਵਿਚ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੋਸ਼ਿਤ ਤੇ ਪੀੜੇ ਹੋਏ ਮਾਨਵ ਸਮਾਜ ਦੀ ਮੁੱਕਤੀ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਇਹ ਸਭ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਵੀ ਮੇਰੀ ਰਾਏ ਵਿਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਆਤੰਕਵਾਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਮੂਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋ ਰਹੀ।
“ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਦੀ ਸਮਾਜਵਾਦ ਉੱਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਬਹਿਸ ਹੁੰਦੀ, ਉਹ ਇਕ ਪਾਸੇ ਤਾਂ ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰੀਤੀ-ਨੀਤੀ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਲੱਗਦੇ ਸਨ ਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਅਰਾਜਕਤਾਵਾਦੀ ਬਕੂਨਿਨ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ...“ਸਮਾਜਵਾਦ ਲਿਆਉਣ ਖਾਤਰ ਸੋਸ਼ਕ ਵਰਗਾਂ (ਲੋਟੂ ਟੋਲਿਆਂ) ਵਿਚ ਭੈਅ ਤੇ ਅਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ।” ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ...“ਕਰਾਂਤੀ ਦੀ ਰਾਹ ਉੱਪਰ ਥੋੜ੍ਹੇ-ਬਹੁਤੇ ਲਹੂ ਦਾ ਛਿੱਟਾ ਦੇਣਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।” ਉਹ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿਚ ਇਹੀ ਵਿਚਾਰ ਬਿਠਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ 'ਸਾਨੂੰ ਨਿਧੜਕ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਚੱਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਲਲਕਾਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਆਦਰਸ਼ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇ ਕੇ ਅਸੀਂ ਜਿਹੜੀ ਗੱਲ ਕਹਿ ਜਾਵਾਂਗੇ, ਉਸਦਾ ਆਮ ਜਨਤਾ ਉੱਤੇ ਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਬੜਾ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਏਗਾ।' ਪਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਾਰਜ-ਵਿਧੀ ਦੇਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਇੰਜ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ ਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਤੇ ਕਰਾਂਤੀ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਬੜੇ ਉਤਾਵਲੇ ਹੋਏ ਹੋਏ ਸਨ।”
ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨੇ ਜੋ ਕੁਝ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਇਹ ਤਸਵੀਰ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਭਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੇ ਵਿਅਕਤੀਤਵ ਦਾ ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਪਰੀਵਰਤਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿਚ ਸਨ। ਇਹ ਠੀਕ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਆਤੰਕਵਾਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਟ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕੀ। ਮਿਟ ਜਾਣਾ ਸੰਭਵ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਭਾਵਨਾ ਤੇ ਸੰਸਕਾਰ ਕੋਈ ਅਜਿਹੀ ਵਸਤੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਚਾਹੇ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਮੇਟ ਦਏ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਅਪਣਾਅ ਲਏ। ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਤੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਜੜਾਂ ਬੜੀਆਂ ਡੂੰਘੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਲੰਮਾਂ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਨਵੇਂ ਵਿਚਾਰ ਤਰਤੀਬਵਾਰ ਅੰਦਰ ਜਗ੍ਹਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪੂਰਾਣੀਆ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਤੇ ਸੰਸਕਾਰ ਮੱਠੇ ਪੈਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ 'ਮੈਂ ਨਾਸਤਕ ਕਿਓਂ ਹਾਂ?' ਲੇਖ ਇਸ ਅੰਤਰ-ਸੰਘਰਸ਼ ਤੇ ਪਰੀਵਰਤਨ-ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ੀ ਹੈ।
ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਜੋ ਕੁਝ ਸੋਚਿਆ ਤੇ ਕਿਹਾ ਉਸਨੂੰ ਕਰ ਦਿਖਾਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਕਰਾਂਤੀ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣਾ ਦੀ ਆਹੂਤੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਜੀ, ਜਿਹੜੇ ਹੁਣ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬੜਾ ਕਾਹਲਾ-ਉਤਾਵਲਾ ਦੱਸ ਰਹੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਹੜੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਮਾਰਕਸ ਤੇ ਲੇਨਿਨ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ ਸਨ ਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਪੱਕੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਬਣ ਗਏ ਸਨ, ਕੀ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਪੈੜਾਂ 'ਤੇ ਤੁਰੇ? ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੋਂ ਕਰਾਂਤੀ ਵਿਰੋਧੀ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਤੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕੱਢ ਸਕੇ? ਉਤਰ ਹੈ...'ਨਹੀਂ, ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ।' ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਰਗੇ ਅਨੇਕਾਂ ਨੌਜਵਾਨ ਜਿਹੜੇ ਉਹਨੀਂ ਦਿਨੀ ਮਾਰਕਸ ਤੇ ਲੇਨਿਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ ਸਨ ਤੇ ਪੱਕੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਬਣ ਗਏ ਸਨ, ਸਿਰਫ ਕੱਥਨੀਂ ਦੇ ਪੱਕੇ ਸਨ, ਕਰਨੀਂ ਦੇ ਨਹੀਂ। ਨਵੀਂ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਮਨ ਨਾਲ ਮੇਚ ਕੇ ਜਿਵੇਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਾਸਤਕ ਤੇ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਬਣੇ ਰਹੇ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਣ ਸਕੇ। ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਕਹਾਉਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਵੀ 'ਆਤਮਾ', 'ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ' ਦੇ ਫੇਰ ਵਿਚ ਪਏ ਰਹੇ। ਸਿੱਟਾ ਇਹ ਕਿ ਆਖ਼ਰ ਆਪਣੇ ਸਮਾਜਵਾਦ ਦੀ ਕੁਰਸੀ, ਗਾਂਧੀਵਾਦ ਦੀ ਛਾਂ ਤੇ ਸ਼ਰਣ ਵਿਚ ਡਾਹ ਕੇ ਪ੍ਰਤੀਕਰਾਂਤੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸੇ ਮਕਸਦ ਲਈ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨੇ 'ਅਮਰ ਸ਼ਹੀਦੋਂ ਕੇ ਸੰਸਮਰਣ' ਨਾਮਕ ਕਿਤਾਬ ਆਪਣੇ ਸੰਘਰਸ਼ਮਈ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਤੇ ਪਹਿਲੇ ਸਫੇ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪਹਿਰੇ ਵਿਚ ਹੀ ਲਿਖਿਆ...:
“ਅੱਜ ਉਹ ਅਮਰ ਸ਼ਹੀਦ ਸ਼ਰੀਰਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਡੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਤੇ ਬਲੀਦਾਨ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਸਾਹਮਣੇ ਹੈ। ਉਹ ਹਰੇਕ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਨਰ-ਨਾਰੀ, ਜਵਾਨ ਤੇ ਬਿਰਧ—ਸਭਨਾਂ ਦਿਲਾਂ ਵਿਚ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਤ੍ਰਭੂਮੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਸੇਵਾ ਲਈ ਸਦਾ ਪਰੇਰਨਾਂ ਦਿੰਦੀ ਰਹੇਗੀ।”
'ਮਾਤ੍ਰਭੂਮੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਸੇਵਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ' ਅਮੂਰਤ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਵਰਗ-ਚੇਤਨਾ ਤੇ ਵਰਗ-ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਕੁੰਢਿਆਂ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ 1920 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਮਨੁੱਖ ਦੁਆਰਾ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸੋਸ਼ਣ ਦੀ ਹਰ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦੇਣ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨਾਲ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੀ। ਅਮਰ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੇ ਜਿਸ ਸਿਧਾਂਤ ਲਈ ਪ੍ਰਾਣਾ ਦੀ ਆਹੂਤੀ ਦਿੱਤੀ, ਉਸਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਵਸਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਿਰਫ ਅਮਰ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਿਆ ਜਾਏ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਅਮਰ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੂੰ ਉਸਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ, ਕਿਸਾਨਾਂ ਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਪੀੜੀ-ਸੋਸ਼ਿਤ ਆਮ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਕੀ ਲਾਭ? ਇਹ ਤਾਂ ਅਮਰ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਆਮ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਗੁਮਰਾਹ ਕਰਨਾ ਹੋਇਆ।


ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤ ਸਭਾ' ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਾਮ ਕਿਸ਼ਨ ਬੀ.ਏ. (ਨੈਸ਼ਨਲ), ਸਕੱਤਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਪਰਚਾਰ ਮੰਤਰੀ ਭਗਵਤੀ ਚਰਣ ਵੋਹਰਾ ਸਨ। ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਇਸਨੂੰ ਕੇਦਾਰ ਨਾਥ ਸਹਿਗਲ, ਸੈਫੂੱਦੀਨ ਕਿਚਲੂ, ਡਾ. ਸੱਤ ਪਾਲ, ਲਾਲਾ ਪਿੰਡੀ ਦਾਸ, ਅਹਿਸਾਨ ਇਲਾਹੀ, ਮੰਸੂਰ ਤੇ ਮੁੰਸ਼ੀ ਅਹਿਮਦ ਦੀਨ ਵਗ਼ੈਰਾ ਦਾ ਸਹਿਯੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ। 'ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤ ਸਭਾ' ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਵਿਚ ਇਹ ਉਦੇਸ਼ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ...:
(1) ਭਾਰਤੀ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦਾ ਇਕ ਸੰਯੁਕਤ ਗਣਰਾਜ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨਾ।
(2) ਰਾਸ਼ਟਰੀਤਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ।
(3) ਆਰਥਕ, ਸਮਾਜਕ ਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਨਾਲ ਹਮਦਰਦੀ ਰੱਖਣਾ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨਾ, ਜਿਹੜੇ ਸੰਪਰਦਾਇਕਤਾ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਹੋਣ ਤੇ ਕਿਸਾਨ-ਮਜ਼ਦੂਰ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਗਣਤਾਂਤਰਿਕ ਰਾਜ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਿਚ ਸਹਿਯੋਗੀ ਹੋਣ।
(4) ਕਿਸਾਨਾਂ ਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਗਠਿਤ ਕਰਨਾ।
ਸਭਾ ਵੱਲੋਂ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਹਾੜੇ ਮਨਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਹਾੜਾ ਬਰੇਡਲਾ ਹਾਲ ਵਿਚ ਮਨਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਸਮਾਗਮ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵ ਦੇਣ ਲਈ ਭਗਵਤੀ ਚਰਣ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦੁਰਗਾ ਭਾਬੀ ਤੇ ਸੁਸ਼ੀਲਾ ਦੀਦੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਉਂਗਲ ਕੱਟ ਕੇ ਲਹੂ ਦੀਆਂ ਛਿੱਟਾਂ ਨਾਲ ਸਰਾਭੇ ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਦੀ ਘੁੰਡ ਚੁਕਾਈ ਕੀਤੀ।
ਇਵੇਂ ਹੀ ਜਲਿਆਂ ਵਾਲਾ ਬਾਗ ਦਿਵਸ ਤੇ ਕਾਕੋਰੀ ਕਾਂਢ ਦਿਹਾੜੇ ਵੀ ਮਨਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸੀ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀਆਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਜੀਵਨੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ ਸਨ ਤੇ ਤਸਵੀਰਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੈਜਿਕ ਲਾਲਟੈਨ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। 'ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤ ਸਭਾ' ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ 'ਸਟੂਡੈਂਟ ਯੂਨੀਅਨ' ਵੀ ਬਣਾਈ ਤਾਂਕਿ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਵਿਚਾਰ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਏ ਜਾ ਸਕਣ।
ਦਰਅਸਲ 'ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤ ਸਭਾ' ਤੇ 'ਸਟੂਡੈਂਟ ਯੂਨੀਅਨ' ਅਜਿਹੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸੰਗਠਨ ਸਨ ਜਿਹਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਗੁਪਤ ਸੰਗਠਨ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜੋ ਵਿਹਾਰ, ਜਿਹੜਾ ਰੁਖ਼ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਇਕ ਘਟਨਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਬਣਦਾ ਹੈ...:
1924 ਵਿਚ ਕੇਂਦਰੀ ਅਸੈਂਬਲੀ ਦੀ ਚੋਣ ਹੋਈ ਤਾਂ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਇੰਡੀਪੈਂਡੇਂਟ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਉਮੀਦਵਾਰ ਸਨ। ਸਰਦਾਰ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੌਜਵਾਨ ਸਵਰਾਜ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸਮਰਥਕ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਪਰਚੇ ਵੰਡੇ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਸੀ 'ਮਰ ਚੁੱਕਿਆ ਨੇਤਾ' ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿ 'ਪੰਜਾਬ ਕੇਸਰੀ ਦਾ ਦਿਲ ਚੂਚੇ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਵਟ ਗਿਆ ਹੈ।' ਸੁਖਦੇਵ ਰਾਜ ਨਾਂ ਦਾ ਇਕ ਨੌਜਵਾਨ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦਾ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਤੇ ਸਮਰਥਕ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ...:
“ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਮੈਨੂੰ ਚੰਗੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗੀ। ਮੈਂ ਪਰਚੇ ਵੰਡਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਏਡੇ ਵੱਡੇ ਨੇਤਾ ਨੂੰ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਕੱਢਣ 'ਤੇ ਉਤਰ ਆਉਣਾ ਬੜੀ ਮਾੜੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਤੁਹਾਡਾ ਇਹ ਵਤੀਰਾ ਮੈਨੂੰ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਿਆ। ਮੇਰੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਆਦਮੀ ਹੱਸ ਪਿਆ ਤੇ ਬੋਲਿਆ, “ਏਸ ਸਮੇਂ ਤੁਸੀਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵਹਿ ਰਹੇ ਓ, ਮੀਟਿੰਗ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਏ ਫੇਰ ਆਪਾਂ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਆਂ।” ਲਾਲਾ ਜੀ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ਰਧਾ ਕਾਰਨ ਆਪਣੀ ਗੱਲਬਾਤ ਦੌਰਾਨ ਭਾਵੇਂ ਮੈਂ ਕਈ ਕੌੜੇ ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਆਖੇ ਸਨ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਮੇਰੀ ਕਿਸੇ ਗੱਲ ਦਾ ਬੁਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮੰਨਿਆਂ। ਉਹ ਮੁਸਕੁਰਾਉਂਦਾ ਹੀ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਮੀਟਿੰਗ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਣ ਪਿੱਛੋਂ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕਰਕੇ ਚਲਾ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਪਰਚੇ ਵੰਡਣ ਵਿਚ ਰੁੱਝ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਭਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਜਾਣ ਪਿੱਛੋਂ ਆਪਣੇ ਵਾਅਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਇਆ ਤੇ ਬੋਲਿਆ, “ਚੱਲੋ ਘਰ ਚੱਲਦੇ ਆਂ। ਓਥੇ ਬੈਠ ਕੇ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂਬਾਤਾਂ ਕਰਾਂਗੇ।” ਪਿੱਛੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਆਦਮੀ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਅਮਰ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਵਤੀ ਚਰਣ ਸੀ।
ਸਾਰੇ ਰਸਤੇ ਭਗਵਤੀ ਚਰਣ ਨੇ ਕੋਈ ਰਾਜਨੀਤਕ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਛੇੜੀ, ਬੱਸ ਨਿੱਜੀ ਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਗੱਲਾਂ ਹੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।  ਉਹਨਾਂ ਪੁੱਛਿਆ, “ਕਿੱਥੇ ਪੜ੍ਹਦੇ ਓ?”
“ਪੜ੍ਹਾਈ ਮੈਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਏ।” ਮੈਂ ਉਤਰ ਦਿੱਤਾ।
“ਕਿਉਂ?”
“ਘਰ ਦੀ ਆਰਥਕ ਸਥਿਤੀ ਠੀਕ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਮਜਬੂਰਨ ਨੌਕਰੀ ਕਰਨੀ ਪੈ ਰਹੀ ਏ।”
“ਕਿੰਨਾ ਪੜ੍ਹੇ ਓ?”
“ਇੰਟਰ ਦਾ ਇਮਤਿਹਾਨ ਫਸਟ ਡਵੀਜ਼ਨ ਵਿਚ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਏ। ਵਜੀਫ਼ਾ ਵੀ ਮਿਲ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਤੰਗੀ ਕਾਰਨ ਘਰ ਵਾਲੇ ਅੱਗੇ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਲਈ ਰਾਜ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੋਏ।”
“ਇਹ ਤਾਂ ਬੜੀ ਮੰਦਭਾਗੀ ਗੱਲ ਏ।” ਭਗਵਤੀ ਚਰਣ ਬੋਲੇ, “ਐਸ.ਡੀ. ਕਾਲਜ ਦੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਰਘੁਵਰ ਦਿਆਲ ਨੂੰ ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਆਂ। ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਜਾਓ, ਮੇਰਾ ਨਾਂ ਲੈ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣਾ। ਉਹ ਫੀਸਾਂ ਵਗ਼ੈਰਾ ਦਾ ਸਾਰਾ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਕਰ ਦੇਣਗੇ, ਜੇ ਫੇਰ ਵੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ 'ਚ ਕੋਈ ਦਿੱਕਤ ਹੋਈ ਤਾਂ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਖਰਚ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੈਂ ਦੇ ਦਿਆ ਕਰਾਂਗਾ।”
ਇਹ ਨਿੱਕੀ ਜਿਹੀ ਘਟਨਾਂ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਉੱਚੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦਾ ਬੜਾ ਵੱਡਾ ਸਬੂਤ ਹੈ—ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਬੰਬ ਤੇ ਪਸਤੌਲਾਂ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਕਾਹਲੇ ਤੇ ਹਿੰਸਕ ਉਗਰਵਾਦੀ ਦੱਸਣਾ ਕਿੱਡਾ ਵੱਡਾ ਝੂਠ ਹੈ!
ਭਗਵਤੀ ਚਰਣ ਇਕ ਰਾਏ ਸਾਹਬ ਦੇ ਬੇਟੇ ਸਨ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦੁਰਗਾ ਭਾਬੀ ਨੇ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿਚ ਜਿਹੜੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ, ਉਸ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਆਦਰ-ਮਾਣ ਨਾਲ ਲਿਆ ਜਾਏਗਾ ਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਮੁੰਡੇ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਤੇ ਤਿਆਗ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਜਗਾਉਂਦਾ ਰਹੇਗਾ,
ਸੁਖਦੇਵ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਮਥਰਾ ਦਾਸ ਥਾਪਰ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬੜੀ ਨੇੜਿਓਂ ਦੇਖਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ 'ਅਮਰ ਸ਼ਹੀਦ ਸੁਖਦੇਵ' ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ...:
“ਓਹਨੀਂ ਦਿਨੀ ਮੈਂ ਭਾਈ ਸਾਹਬ ਨਾਲ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸ਼ਾਹ ਆਲਮੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਅੰਦਰ ਇਕ ਮਕਾਨ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸਾਂ। ਇਕ ਦਿਨ ਸੁਖਦੇਵ ਦੇ ਸਾਥੀ ਬੜੀ ਦੇਰ ਤੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਦੇਖਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹ ਕਰਾਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਤੁਰੇ ਆ ਰਹੇ ਨੇ। ਉੱਪਰ ਜਾ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਆਵਾਜ਼ ਮਾਰੀ, 'ਮਥਰੇ ਤੇਲ ਵਾਲੀ ਸ਼ੀਸ਼ੀ ਲਿਆਵੀਂ।' ਮੈਂ ਤੁਰੰਤ ਲੈ ਗਿਆ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਵੱਲ ਭੌਂ ਕੇ ਬੋਲੇ, 'ਬੜੀ ਮਾਰ ਪਈ ਏ। ਜ਼ਰਾ ਮਾਲਿਸ਼ ਕਰ ਦੇਅ।' ਏਨਾ ਕਹਿ ਕੇ ਠਹਾਕਾ ਮਾਰ ਕੇ ਹੱਸ ਪਏ।”
ਪਿੱਛੋਂ ਉਹਨਾਂ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿਹੜਾ ਕਿੱਸਾ ਸੁਣਾਇਆ ਉਹ ਇੰਜ ਸੀ...:
“ਲਾਇਲਪੁਰ ਤੋਂ ਲਾਹੌਰ ਆਉਂਦੇ ਹੋਏ ਸੁਖਦੇਵ ਗੱਡੀ ਫੜ੍ਹ ਲੈਣ ਦੀ ਗਰਜ ਨਾਲ, ਚੱਲਦੀ ਹੋਈ ਗੱਡੀ ਦੇ ਜਿਸ ਡੱਬੇ ਵਿਚ ਚੜ੍ਹੇ, ਉਹ ਕੈਦੀਆਂ ਦਾ ਡੱਬਾ ਨਿਕਲਿਆ। ਉਸ ਵਿਚ ਪੁਲਸ ਗਾਰਦ ਵੀ ਸੀ। ਪੁਲਸ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਸਮਝਿਆ, ਇਹ ਨੌਜਵਾਨ ਕੈਦੀਆਂ ਦਾ ਸਾਥੀ ਹੈ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਛੁਡਾਉਣ ਲਈ ਚੜ੍ਹਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਫੜ੍ਹ ਕੇ ਅੰਦਰ ਖਿੱਚ ਲਿਆ। ਉਸ ਤੋਂ ਪੁੱਛ-ਗਿੱਛ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਸੁਖਦੇਵ ਨੂੰ ਸ਼ਰਾਰਤ ਸੁੱਝੀ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਆਪਣੇ ਜਬਾੜੇ ਭੀਚ ਲਏ। ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਵਾਲ ਕੀਤੇ ਗਏ, ਪਰ ਉਹ ਚੁੱਪ ਰਹੇ। ਤੰਗ ਆ ਕੇ ਪੁਲਸ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੁੱਟਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਫੇਰ ਵੀ ਉਹ ਚੁੱਪਚਾਪ ਅੰਤ ਤਕ ਮਾਰ ਖਾਂਦੇ ਰਹੇ। ਕੁਝ ਬੋਲੇ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਅਖ਼ੀਰ ਅੱਕ-ਥੱਕ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਗੁਲਾ ਸਟੇਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਲਾਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਸਟੇਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਹੀ ਸਨ ਕਿ ਇਕ ਬੁੱਢੇ ਪੁਲਸਮੈਨ ਨੇ ਖਿੜਕੀ ਵਿਚੋਂ ਸਿਰ ਕੱਢ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਐਨੀ ਮਾਰ ਪਈ ਏ ਹੁਣ ਤਾਂ ਆਪਣਾ ਨਾਂ ਦੱਸ ਦੇ ਭਲਿਆ ਮਾਨਸਾ।' ਉਹਨਾਂ ਪੂਰੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਚੀਕ ਕੇ ਕਿਹਾ, 'ਮਾਰ ਖਾਣਾ।' ਤੇ ਹੱਸਦੇ ਹੋਏ ਤੁਰ ਆਏ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇਸ ਸਨਕ ਉੱਤੇ ਸਾਰੇ ਸਾਥੀ ਹੱਸੇ ਤੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋਏ ਕਿ ਅਖ਼ੀਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸੁੱਝੀ ਕੀ ਹੋਈ! ਰਹੱਸਮਈ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸੁਖਦੇਵ ਨੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿਚ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, 'ਮੈਂ ਇਹ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸਾਂ ਕਿ ਮੇਰੇ ਵਿਚ ਕਸ਼ਟ ਝੱਲਣ ਦੀ ਕਿੰਨੀ ਕੁ ਸਮਰਥਾ ਏ।'
“ਸਨ 1925 ਵਿਚ ਸੁਖਦੇਵ ਬੀ.ਏ. ਫਾਈਨਲ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਨੌਵੀਂ ਪਾਸ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹਨਾਂ ਮੈਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਰੇਲਵੇ ਰੋਡ ਵਾਲੇ ਡਾਇਮੰਡ ਟੈਕਨੀਕਲ ਇੰਸਟੀਟਿਊਟ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਮੇਰੇ ਆਉਣ ਕਰਕੇ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਹੋਸਟਲ ਛੱਡ ਕੇ ਇਹ ਮਕਾਨ ਲਿਆ ਸੀ।
“ਮਕਾਨ ਵਿਚ ਪੌੜੀਆਂ ਚੜ੍ਹਦਿਆਂ ਹੀ ਇਕ ਕਮਰਾ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਲਗਵਾਂ ਕਮਰਾ ਮੇਰਾ ਸੀ। ਨਾਲ ਹੀ ਕਿਚਨ ਤੇ ਬਾਥਰੂਮ ਵੀ ਸੀ। ਪੌੜੀਆਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵਾਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਸੁਖਦੇਵ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦਾ ਅੱਡਾ ਜੰਮਦਾ। ਰਾਤ ਬਰਾਤੇ ਕਦੋਂ ਵੀ ਉਹ ਆ ਜਾਂਦੇ। ਇਹ ਲੋਕ ਬੇ-ਫਿਕਰੇ ਤੇ ਮਸਤ-ਮੌਲਾ ਕਿਸਮ ਦੇ ਬੰਦੇ ਸਨ। ਹਾਸਾ-ਠੱਠਾ ਤੇ ਸ਼ਰਾਰਤਾਂ ਚੱਲਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ,ਪਰ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰ ਜੋੜ ਕੇ ਲੰਮੀਆਂ ਬਹਿਸਾਂ ਵਿਚ ਉਲਝੇ ਦੇਖਦਾ ਤਾਂ ਲੱਗਦਾ ਜਿਵੇਂ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਦਰਦ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਹੈ ਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਕੋਈ ਗੁਪਤ ਗੁਰਮਤਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਕਿਸੇ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਹੱਲ ਟੋਲਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਖੁਸਰ-ਫੁਸਰ ਤੇ ਧੀਮੀ ਗੱਲਬਾਤ ਦੌਰਾਨ ਜੇ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਕਾਰਨ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਚੁੱਪ ਹੋ ਜਾਂਦੇ।
“ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਸਾਥੀ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਲਾਇਲਪੁਰ ਤੋਂ ਹੀ ਜਾਣਦਾ ਸਾਂ। ਉਹ ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਅਰਜੁਨ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਫਾਰਮ ਉੱਤੇ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਯਸ਼ ਪਾਲ ਨੂੰ ਵੀ ਮੈਂ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਪਛਾਣਨ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸਾਂ। ਇਹ ਵੀ ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਸੁਖਦੇਵ ਦੇ ਹੋਰ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਵੱਧ ਜਾਣਨ ਦੀ ਜੁਗਿਆਸਾ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਅਚਾਨਕ ਉੱਠੀ ਸੀ। ਹੁੰਦਾ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਜਦੋਂ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਟੋਲੀ ਆਪਸੀ ਗੱਲਬਾਤ ਵਿਚ ਖੁੱਭੀ ਹੁੰਦੀ ਤੇ ਅਚਾਨਕ ਯਸ਼ ਪਾਲ ਆ ਜਾਂਦੇ ਤਾਂ ਇਹ ਲੋਕ ਤੁਰੰਤ ਸਾਵਧਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਤੇ ਗੱਲਬਾਤ ਦੀ ਮੁਹਾਰ, ਗੱਲਾਂ-ਗੱਪਾਂ ਵੱਲ ਮੋੜ ਦਿੰਦੇ। ਜਦੋਂ ਯਸ਼ ਪਾਲ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਤਾਂ ਫੇਰ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਵਿਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਪਰਤ ਆਉਂਦੇ। ਪਿੱਛੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਪਰੀ ਮਹਿਲ ਵਿਚ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਹਿੰਦੂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਇਕ ਸੰਸਥਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਯਸ਼ ਪਾਲ ਡਰਿਲ ਮਾਸਟਰ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਸੰਸਕਰੀਤੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਪਾਠ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਯਸ਼ ਪਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੀ ਆਰਥਕ ਤੰਗੀ ਦਾ ਰੋਣਾ ਰੋਣ ਬਹਿ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਤੇ ਦੋਸਤਾਂ ਦੇ ਮਜ਼ਾਕ ਕਰਨ ਉੱਤੇ ਇਕੋ ਉਤਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਰੋਟੀ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਹੋਰ ਕੀ ਕਰਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਗਰੀਬ ਮਿੱਤਰ ਨਾਲ ਹਮਦਰਦੀ ਦਿਖਾਉਣ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਉਸਦਾ ਮਜ਼ਾਕ ਕਿਉਂ ਉਡਾਉਂਦੇ ਨੇ? ਕਿਉਂ ਉਸਦਾ ਨਿਰਾਦਰ ਕਰਦੇ ਨੇ? ਮਨ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਕਿ ਭਾਈ ਸਾਹਬ ਨੂੰ ਪੁੱਛਾਂ, ਪਰ ਹਿੰਮਤ ਨਾ ਪੈਂਦੀ ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਮਨ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ।”
ਮੰਮਥ ਨਾਥ ਗੁਪਤ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ...:
“ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਤੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਗ਼ੈਰਾ ਦਿਵਾਉਣ ਤਕ ਹੀ ਜੈ ਚੰਦਰ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਅ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਸਨ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਅੱਗੇ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ? ਉਹ ਇਹ ਗੱਲ ਵੀ ਸਾਫ਼ ਕਹਿ ਦਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਜਿਸ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਤੁਸੀਂ ਪੜ੍ਹ ਰਹੇ ਹੋ, ਉਸਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦਾ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਕੋਈ ਮੁੱਲ ਨਹੀਂ ਤੇ ਦੂਜੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਨਹੀਂ। ਉਹਨਾਂ ਯਸ਼ ਪਾਲ ਨੂੰ ਬੁਲਾਅ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਯਸ਼ ਪਾਲ ਜੀ ਨੇ ਕੋਈ ਠੋਸ ਉਤਰ ਨਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਕਿਹਾ, “ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ, ਦੇਖਿਆ ਜਾਏਗਾ। ਨੌਕਰੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ ਤੇ ਨਹੀਂ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦਾ।” ਯਸ਼ ਪਾਲ ਨੇ ਇੰਜ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤਕ ਇਸ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਨਹੀਂ ਸਨ ਕਿ ਜੈ ਚੰਦਰ ਜੀ ਕੀ ਨੇ ਤੇ ਕੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਨੇ। ਉਂਜ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਹ ਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਭਾਵੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿਚ ਇਕ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਉਹ ਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਰਾਵੀ ਵਿਚ ਕਿਸ਼ਤੀ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉੱਥੇ ਤੀਜਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਹੈ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ, ਗੱਲ ਕਿੱਥੋਂ ਛਿੜੀ ਤੇ ਕੀ ਹੋਇਆ ਕਿ ਯਕਦਮ ਦੋਹੇਂ ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਵੁਕ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਇਹ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕਰ ਲਈ। ਯਸ਼ ਪਾਲ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਸੁਣੋ...:
“'ਅਸੀਂ ਦੋਹੇਂ ਹੀ ਸਾਂ, ਤੀਜਾ ਕੋਈ ਨਾਲ ਹੈ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਤਾਂ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਕਿ ਗੱਲ ਕਿੰਜ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ, ਪਰ ਇਕਾਂਤ ਦੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਹ ਪੂਰੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ 'ਲੈੱਟ ਅੱਸ ਪਲੈੱਜ ਆਵਰ ਲਾਈਵਜ਼ ਟੂ ਆਵਰ ਕੰਟਰੀ' (ਆਓ ਆਪਾਂ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕਰੀਏ)। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਚਾਨਕ ਬੜੇ ਗੰਭੀਰ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਵਧਾਇਆ...'ਆਈ ਡੂ ਪਲੈੱਜ' (ਮੈਂ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹਾਂ)।
“'ਹੱਥ ਮਿਲਾਉਣ ਪਿੱਛੋਂ ਅਸੀਂ ਦੋਹੇਂ ਹੀ ਕੁਝ ਚਿਰ ਚੱਪੂ ਚਲਾਉਣੇ ਛੱਡ ਕੇ ਸਥਿਰ ਬੈਠੇ ਰਹੇ। ਉਦੋਂ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਸੀ। ਆਕਾਸ਼ ਉੱਤੇ ਲਾਲੀ ਸੀ। ਹਨੇਰਾ ਹੁੰਦਾ ਦੇਖ ਕੇ ਅਸਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਕਿਸ਼ਤੀ ਕਿਨਾਰੇ ਉੱਤੇ ਲਿਆ ਕੇ ਮਲਾਹ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ। ਮੁੜਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਅਸੀਂ ਚੁੱਪ ਹੀ ਰਹੇ, ਬੋਲੇ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਗੱਲ ਏਨੀ ਭਾਵੁਕਤਾ ਵਿਚ ਹੋਈ ਸੀ ਕਿ ਯਾਦ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਜੈ ਚੰਦਰ ਜੀ ਨੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਜਿਹੜੀ ਗੱਲਬਾਤ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਉਸਦੀ ਜੜ ਵਿਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸਾਡੀ ਇਸ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਜਾਂ ਮੇਰੀ ਭਾਵਨਾ ਵੱਲ ਕੋਈ ਸੰਕੇਤ ਹੋਵੇ।'”
ਰਾਵੀ ਦੀ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਜਾਏ ਤਾਂ ਇਹ ਬਿਲਕੁਲ ਮਨ ਘੜਤ ਤੇ ਝੂਠੀ ਸਾਬਤ ਹੋਏ। (1) ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਯਾਦ ਰਹੀ ਤਾਂ ਗੱਲਬਾਤ ਕਿੰਜ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ, ਕਿਉਂ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ? (2) ਕੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਸੀ? (3) ਫੇਰ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਸਿਰਫ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੀਤੀ, ਯਸ਼ ਪਾਲ ਨੇ ਤਾਂ ਸੁਝਾਅ ਹੀ ਰੱਖਿਆ ਸੀ। (4) ਜਦੋਂ ਇਹ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਜੈ ਚੰਦਰ ਜੀ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਰ ਲਈ ਗਈ ਸੀ ਤਾਂ ਇਸ ਵਿਚ ਜੈ ਚੰਦਰ ਜੀ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਇਸ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਿੰਜ ਹੋਈ? (5) ਸੂਰਜ ਛਿਪਣ ਦੀ ਲਾਲੀ ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਚੁੱਪ ਦੇ ਅਰਥ ਕੀ ਹਨ? ਕੀ ਇਹ ਸਭ ਕਿਸੇ ਨਾਵਲ ਵਾਂਗ ਬਣਾਊਟੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ?
ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਿਆਕਤੀਤਵ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਆਪਣੀ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਹਿਜ ਤੇ ਸੁਭਾਵਿਕ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦਾਦੇ ਅਰਜੁਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਸੇਵਾ ਲਈ ਅਰਪਿੱਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਸੋ ਯਸ਼ ਪਾਲ ਸਾਹਵੇਂ, ਜਿਸਦਾ ਉਹ ਮਜ਼ਾਕ ਉਡਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਦੀ ਕੋਈ ਤੁਕ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਕਹਾਵਤ ਹੈ ਚੋਰ ਦੀ ਦਾੜ੍ਹੀ ਵਿਚ ਤਿਨਕਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਲੁਕਾਉਣ ਦੇ ਯਤਨ ਵਿਚ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਉਜਾਗਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯਸ਼ ਪਾਲ ਦਾ 'ਸਿੰਹਾਵਲੋਕਨ' ਵੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਨ ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਝੂਠੀਆਂ ਤੇ ਮਨ ਘੜਤ ਗੱਲਾਂ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਮਥਰਾ ਦਾਸ ਥਾਪਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ 'ਅਮਰ ਸ਼ਹੀਦ ਸੁਖਦੇਵ' ਵਿਚ ਉਸਦੇ ਕੋਰੇ ਝੂਠ ਦੇ ਕਈ ਉਦਾਹਰਨ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਯਸ਼ ਪਾਲ ਨੇ 'ਸਿੰਹਾਵਲੋਕਨ' ਵਿਚ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਸੁਖਦੇਵ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਸਹਾਰਨਪੁਰ ਬੰਬ ਫੈਕਟਰੀ ਦਾ ਪਤਾ ਪੁੱਛਿਆ। ਮਥਰਾ ਦਾਸ ਇਸ ਦਾ ਤੱਥਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਖੰਡਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਲਿਖਦੇ ਹਨ...:
“ਜੇਲ੍ਹ ਜਾ ਕੇ ਸੁਖਦੇਵ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕਰ ਸਕਣਾ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਅਸੰਭਵ ਸੀ—ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਇਕ ਫਰਾਰ ਦੋਸ਼ੀ ਸਨ। ਪੁਲਸ ਵਿਭਾਗ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦਾ ਸੀ। ਕੇਸ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਗੱਲ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ ਸੀ ਕਿ ਜੇਲ੍ਹ ਅੰਦਰ ਵੀ ਸੀ.ਆਈ.ਡੀ. ਘੁੰਮਦੀ ਸੀ। ਆਉਣ ਜਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕਰੜੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਅਜਿਹੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿਚ ਯਸ਼ ਪਾਲ ਦੇ ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਜੇਲ੍ਹ ਜਾਣ ਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਨਾਲ ਗੁਪਤ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਖ਼ੁਦ ਯਸ਼ ਪਾਲ ਦੀਆਂ ਇਹਨਾਂ ਲਾਈਨਾ ਨੇ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਬਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ 'ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਸਿਰਫ ਜੇਲ੍ਹ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਦੀ ਮੌਜ਼ੂਦਗੀ ਵਿਚ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਮਿਲ ਸਕਦੇ ਸਨ।' ਅਜਿਹੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਕੋਈ ਗੱਲ ਕਿੰਜ ਪੁੱਛੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਸੀ?”
“ਯਸ਼ ਪਾਲ ਨੇ ਕਹਾਣੀ ਤਾਂ ਖ਼ੂਬ ਘੜੀ ਪਰ ਇਹ ਭੁੱਲ ਗਏ ਕਿ ਇਸ ਬਣਾਊਟੀਪਣ ਕਾਰਨ ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਉਂਗਲ ਉਠ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਥਨ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਏ ਕਿ ਉਹ ਸੁਖਦੇਵ ਤੋਂ ਸਹਾਰਨਪੁਰ ਦਾ ਪਤਾ ਪੁੱਛ ਕੇ ਆਏ ਸਨ ਤਾਂ ਸਿੱਧੇ ਉਹੀ ਦੋਸ਼ੀ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਸੁਖਦੇਵ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਫੈਕਟਰੀ ਫੜੀ ਗਈ ਸੀ।”
ਮੈਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਚਰਚਾ ਭਾਈ ਮੰਮਥ ਨਾਥ ਗੁਪਤ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਉਹ ਬੋਲੇ...“ਯਸ਼ ਪਾਲ ਵੱਡੇ ਲੇਖਕ ਸਨ। ਲੇਖਕ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰਚਨਾ-ਕਾਰਜ ਨਾਲ ਮੋਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਵਿਚ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ।”
“ਇਹ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨਹੀਂ ਰਾਸ਼ਟਰ ਨਾਲ ਗੱਦਾਰੀ ਤੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਵਾਤਘਾਤ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਮੁਆਫ਼ ਕਰਨ ਯੋਗ ਨਹੀਂ।” ਮੈਂ ਉਤਰ ਵਿਚ ਕਿਹਾ।
ਦਰਅਸਲ ਯਸ਼ ਪਾਲ ਨੇ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀ ਕਰ ਲਈ ਸੀ। ਗੋਰਖਪੁਰ ਦੇ ਧਰਮੇਂਦਰ ਗੌੜ ਨੇ, ਜਿਹੜੇ ਰਿਟਾਇਰਡ ਸੀ.ਆਈ.ਡੀ. ਅਫ਼ਸਰ ਹਨ, ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ 'ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ ਕੇ ਗੱਦਾਰ ਸਾਥੀ' ਵਿਚ ਇਸ ਗੱਲ ਦੇ ਫ਼ੋਟੋਸਟੇਟ ਸਬੂਤ ਦਿੱਤੇ ਹਨ ਕਿ ਯਸ਼ ਪਾਲ ਤੇ ਵੀਰਭੱਦਰ ਤਿਵਾੜੀ ਸਰਕਾਰੀ ਮੁਖਬਰ ਸਨ।
ਜਿੱਥੋਂ ਤਕ ਯਸ਼ ਪਾਲ ਦੀ ਲੇਖਨੀ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ, ਉਹ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਤਾਂ ਸੀ ਹੀ ਨਹੀਂ। 'ਪ੍ਰਾਗਮਾਟਿਸਟ' ਭਾਵ ਵਿਹਾਰਵਾਦੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਮਝ ਵਿਚ ਲਾਭਵੰਤ ਝੂਠ, ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਸੱਚ ਹੁੰਦਾ। 'ਦਿਵਯ', 'ਪਾਰਟੀ ਕਾਮਰੇਡ', 'ਮਨੁੱਸ਼ ਕੇ ਰੂਪ' ਤੇ 'ਝੂਠਾ ਸੱਚ' ਆਦੀ ਨਾਵਲਾਂ ਵਿਚ ਯਸ਼ ਪਾਲ ਹੀਰੋ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਦਰਸ਼ ਸੌਂਪਦਾ ਹੈ ਤੇ ਫੇਰ ਉਹਨਾਂ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਗੱਦਾਰੀ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਸਦੇ ਨਾਵਲ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕਾਲ ਵਿਚ ਵੀ ਰੇਡੀਓ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਹੁੰਦੇ ਰਹੇ। 'ਦਾਦਾ ਕਾਮਰੇਡ' ਦਾ ਹੀਰੋ ਔਰਤ ਨੂੰ ਨੰਗੀ ਵੇਖ ਕੇ ਹੀ ਵਿਅਕਤੀਤਵ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਸ਼ਟਰ ਲਈ ਸਮਰਪਿੱਤ ਲੇਖਕ ਅਜਿਹੀ ਗੱਲ ਸੋਚ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਉਸਦੇ ਨਾਵਲਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਅਸ਼ਲੀਲਤਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਔਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਯੌਨ-ਅਰਾਜਕਤਾ ਨੂੰ ਉਤਸਾਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲਿਖਤ, ਲੇਖਕ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਤਵ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੋ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ।
ਪਰ ਮੰਮਥ ਨਾਥ ਗੁਪਤ ਯਸ਼ ਪਾਲ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਪੂਰੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਸ਼ੰਖ ਪੂਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। 'ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤ ਸਭਾ' ਦੇ ਸਹਿ-ਭੋਜਾਂ ਦਾ ਜਿਹੜਾ ਵਰਨਣ 'ਸਿੰਹਾਵਲੋਕਨ' ਵਿਚ ਹੈ, ਇੰਜ ਹੈ...:
“'ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤ ਸਭਾ' ਵੱਲੋਂ ਸਹਿ-ਭੋਜ ਵੀ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਛੂਈ-ਛੂਤ ਤੇ ਸੰਪਰਦਾਇਕਤਾ ਨੂੰ ਸਮਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਇਹ ਇਕ ਚੰਗਾ ਯਤਨ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਹਿ-ਭੋਜਾਂ ਵਿਚ ਠਾਠ ਦਾ ਭੋਜਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦਾ, ਬਲਕਿ ਪ੍ਰਤੀਕ-ਆਤਮਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਪਰੇਮ ਭਾਵ ਨੂੰ ਵਧਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਤੱਪੜ ਵਿਛਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਤੇ ਪੱਤਲਾਂ ਜਾਂ ਕਸੋਰਿਆਂ ਵਿਚ ਖਿਚੜੀ ਜਾਂ ਛੋਲਿਆਂ ਦਾ ਪਲਾਅ, ਮਠਾ ਪਰੋਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
“ਉਦੇਸ਼ ਸਿਰਫ ਏਨਾ ਸੀ ਕਿ ਲੋਕ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਠਣ-ਬੈਠਣ, ਖਾਣ-ਪੀਣ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਭੇਦਭਾਵ ਨਾ ਰਹੇ। ਇਹਨਾਂ ਸਹਿ-ਭੋਜਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧ ਲਾਭਕਾਰੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਤੇ ਰੂੜੀਆਂ 'ਤੇ ਵਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਝਟਕੇ ਦੇ ਮੀਟ ਤੇ ਹਲਾਲ ਦੇ ਗੋਸ਼ਤ ਨੂੰ ਇਕੋ ਦੇਗ ਵਿਚ ਰਿੰਨ੍ਹਿਆਂ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ, ਹਿੰਦੂ, ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨ ਰਲ ਕੇ ਛਕਦੇ। ਇੰਜ 'ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤ ਸਭਾ' ਦੇ ਲੋਕ ਉਸ ਮੂਰਖਤਾ ਭਰੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਵਿਚ 'ਤੂੰ ਵੀ ਭਲਾ ਤੇ ਮੈਂ ਵੀ ਭਲਾ' ਵਰਗੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਪਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ 'ਅੱਲ੍ਹਾ ਹੋ ਅਕਬਰ' ਜਾਂ 'ਸਤ ਸ੍ਰੀ ਆਕਾਲ' ਤੇ 'ਵੰਦੇ ਮਾਤਰਮ' ਕਹਿ ਕੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ਾਮਦ ਕਰਕੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਸੱਚੀ ਏਕਤਾ ਵੱਲ ਵਧ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਕ ਰੂਪ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਛਬੀਲ ਦਾਸ ਇਸ ਕਾਰਜ ਵਿਚ ਬੜਾ ਸਹਿਯੋਗ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਾਥੀਆਂ ਵਿਚ ਫਜਲ, ਮੰਸੂਰ, ਅਹਿਸਾਨ ਇਲਾਹੀ ਵੀ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਸਨ।”
ਪਹਿਲੇ ਤੇ ਦੂਜੇ ਪਹਿਰੇ ਵਿਚ ਅੰਤਰ-ਵਿਰੋਧ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਪਹਿਰੇ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ 'ਸਹਿ-ਭੋਜ ਵਿਚ ਠਾਠ ਦਾ ਭੋਜਨ ਨਹੀਂ, ਖਿਚੜੀ, ਛੋਲਿਆਂ ਦਾ ਪੁਲਾਅ ਤੇ ਮਠਾ ਪਰੋਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।' ਜਦਕਿ ਦੂਜੇ ਪਹਿਰੇ ਵਿਚ 'ਝਟਕੇ ਤੇ ਹਲਾਲ ਦਾ ਗੋਸ਼ਤ ਇਕੋ ਦੇਗ ਵਿਚ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਹਿੰਦੂ, ਸਿੱਖ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਨੌਜਵਾਨ ਇਕੱਠੇ ਰਲ-ਮਿਲ ਕੇ ਖਾਂਦੇ ਹਨ।' ਇਹ ਦੂਜੀ ਗੱਲ ਯਸ਼ ਪਾਲ ਦੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਦੀ ਉਪਜ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਗੱਲ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਅੰਦੋਲਨ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਨਹੀਂ, ਤੋੜਦੀ ਹੈ। ਝਟਕਾ ਤੇ ਹਲਾਲ ਰਲਾ ਕੇ ਖਾਣ ਨਾਲ ਪੁਰਾਣੇ ਸੰਸਕਾਰ ਨਵੇਂ ਨਹੀਂ ਬਣ ਜਾਂਦੇ। ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਤੇ ਨਾਸਤਕ ਬਣਨ ਦੀ ਇਹ ਗੱਲ ਬਿਲਕੁਲ ਓਪਰੀ ਤੇ ਭੱਦੀ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਸਿਰਫ ਯਸ਼ ਪਾਲ ਹੀ ਸੋਚ ਤੇ ਲਿਖ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਫੇਰ 'ਬੰਦੇ ਮਾਤਰਮ' ਨੂੰ 'ਅੱਲਾ ਹੋ ਅਕਬਰ' ਤੇ 'ਸਤ ਸ੍ਰੀ ਆਕਾਲ' ਨਾਲ ਮੇਲਨਾ ਵੀ ਯਸ਼ ਪਾਲ ਦਾ ਹੀ ਕੰਮ ਢੰਗ ਹੈ। 'ਵੰਦੇ ਮਾਤਰਮ' ਸਾਡੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿਚੋਂ ਉਪਜਿਆ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਡੀ ਜਨਤਾ ਨੇ ਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਤਕ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਦਮਨ ਝੱਲਿਆ, ਪੁਲਸ ਦੀਆਂ ਡਾਂਗਾਂ ਖਾਧੀਆਂ ਤੇ ਜੇਲ੍ਹ ਗਏ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀ 'ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤ ਸਭਾ' ਵਿਚ 'ਵੰਦੇ ਮਾਤਰਮ' ਨਾਲ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਤੇ ਇਹ ਨਮਸਕਾਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਖ਼ਤਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। 'ਵੰਦੇ ਮਾਤਰਮ' ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਯਸ਼ ਪਾਲ ਦੀ ਘੱਟ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਜੀਬ ਗੱਲ ਹੈ ਤੇ 'ਅੱਲਾ ਹੋ ਅਕਬਰ' ਤੇ 'ਸਤ ਸ੍ਰੀ ਆਕਾਲ' ਨੂੰ ਖ਼ੁਸ਼ਾਮਦ ਕਹਿਣਾ ਵੀ ਅਜੀਬ ਗੱਲ...
ਅਸੀਂ ਪ੍ਰਤੱਖ-ਦਰਸ਼ੀ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦੇ ਸੰਸਮਰਣ (ਯਾਦਾਂ) ਪੜ੍ਹੇ, ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਅਜਿਹੀ ਕਿਸੇ ਗੱਲ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ। ਹੁਣ ਅਧਿਅਨ, ਪਰਚਾਰ ਤੇ ਸੰਗਠਨ ਸੰਬੰਧੀ ਪ੍ਰਤੱਖ-ਦਰਸ਼ੀ ਮਥਰਾ ਦਾਸ ਥਾਪਰ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਵੀ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ। ਇਹਨਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਦਿਸੇਗੀ...:
“ਸੁਖਦੇਵ ਦੀ ਅਲਮਾਰੀ ਅਗਿਣਤ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਦੁਆਰਕਾ ਦਾਸ ਲਾਇਬਰੇਰੀ, ਪੰਜਾਬ ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਤੇ ਕਾਲਜ ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਪਈਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਕੋਰਸ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਉਹ ਬੜਾ ਘੱਟ ਛੂੰਹਦੇ ਸਨ। ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਵਿਸ਼ਵ-ਕਰਾਂਤੀ, ਰਾਜਨੀਤੀ, ਸਮਾਜ-ਸ਼ਾਸਤਰ, ਭਾਰਤੀ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨਾਲ ਚਿਪਕਿਆ ਹੀ ਦੇਖਦਾ। ਫਰਾਂਸ, ਇਟਲੀ ਤੇ ਰੂਸ ਦੀਆਂ ਰਾਜ-ਕਰਾਂਤੀਆਂ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਘੋਲਾਂ ਵਿਚ ਰੁਚੀ ਦਾ ਪਤਾ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਧਿਅਨ ਤੇ ਗੱਲਬਾਤ ਤੋਂ ਲੱਗਦਾ ਸੀ। ਸੁਖਦੇਵ ਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਕਦੀ-ਕਦੀ ਕਾਲਜੋਂ ਸਿੱਧੇ ਘਰ ਆ ਜਾਂਦੇ ਤੇ ਦੇਰ ਤਕ ਕੂਕਾ ਵਿਦਰੋਹ, ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ, ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ, ਸੂਫ਼ੀ ਅੰਬਾ ਪਰਸਾਦ ਤੇ ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀਆਂ ਦੇ ਬਹਾਦਰੀ ਭਰੇ ਕਾਰਨਾਮਿਆਂ ਦੇ ਜ਼ਿਕਰ ਵਿਚ ਉਲਝੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਗੋਰਕੀ, ਵਿਕਟਰ ਹਿਊਗੋ, ਟਾਲਸਟਾਏ ਤੇ ਦੋਸਤੋਵਸਕੀ ਵਰਗੇ ਮਹਾਨ ਵਿਚਾਰਕਾਂ ਤੇ ਲੇਖਕਾਂ ਬਾਰੇ ਉਹ ਘੰਟਿਆਂ ਬੱਧੀ ਸਿਰ ਜੋੜ ਕੇ ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਸੁਖਦੇਵ ਦੀ ਅਲਮਾਰੀ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿਚੋਂ ਮੈਨੂੰ ਦੋ-ਚਾਰ ਦਾ ਨਾਂ ਹੀ ਚੇਤੇ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਰੋਪਸ਼ਿਨ ਦੀ 'ਰਸ਼ੀਅਨ ਡੈਮੋਕ੍ਰੇਸ਼ੀ', ਮੈਕਸਵਿਨੀ ਦੀ 'ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲਸ ਆਫ ਫਰੀਡਮ', ਮਾਰਕਸ ਦੀ 'ਸਿਵਲ ਵਾਰ ਇਨ ਫਰਾਂਸ' ਤੇ ਬੁਖਾਰਿਨ ਦੀ 'ਹਿਸਟੋਰੀਕਲ ਮੈਟੀਰੀਅਲਿਜ਼ਮ' ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ।
“ਸੁਖਦੇਵ ਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਰਾਜਕਤਾ ਉੱਪਰ ਵੀ ਬਹਿਸ ਕਰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਮੈਨੂੰ ਧੁੰਦਲਾ ਜਿਹਾ ਚੇਤਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦੁਆਰਕਾ ਦਾਸ ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਕਿਤਾਬ 'ਅਰਾਨਕਿਜ਼ਮ ਐਂਡ ਅਦਰ ਐਸੇਜ਼' ਲੈ ਕੇ ਪੜ੍ਹੀ ਸੀ ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਉਹ ਬੜੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਲਈ ਚੇਤੇ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਬਾਰੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਕਈ ਮਹੀਨੇ ਤਕ ਉਲਝੇ ਰਹੇ ਸਨ।”
ਦੋਹਾਂ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਇਸ ਮਾਨਸਿਕ ਭੁੱਖ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸ਼ਿਵ ਵਰਮਾ ਲਿਖਦੇ ਹਨ...:
“ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਨਾ ਤਾਂ ਸਮਾਜਵਾਦ ਬਾਰੇ ਵੱਧ ਪੜ੍ਹਿਆ ਹੀ ਸੀ ਤੇ ਨਾ ਮਨਨ ਹੀ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੀ ਸਾਡੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵੱਧ ਵੀ ਸੀ।
“ਸਨ 1926 ਵਿਚ ਸੁਖਦੇਵ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਭਗਵਤੀ ਚਰਣ ਆਦੀ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ 'ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤ ਸਭਾ' ਬਣਾਈ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਅਸਲ ਉਦੇਸ਼ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਾਂ, ਬੁਲਾਰਿਆਂ ਤੇ ਸਭਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਜਨਤਾ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਤੇ ਪ੍ਰਚੰਡ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਇਹ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੰਚ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਨਵੇਂ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਭਰਤੀ ਕਰਕੇ ਕਰਾਂਤੀ ਦੀ ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ।
“ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤ ਸਭਾ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਝੰਗ ਨਿਵਾਸੀ ਰਾਮ ਕਿਸ਼ਨ, ਮੰਤਰੀ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਪਰਚਾਰ ਮੰਤਰੀ ਭਗਵਤੀ ਚਰਣ ਸਨ। ਕੇਦਾਰ ਨਾਥ ਸਹਿਗਲ, ਸੈਫੂੱਦੀਨ ਕਿਚਲੂ, ਕਾਮਰੇਡ ਪਿੰਡੀ ਦਾਸ, ਲਾਲ ਚੰਦਰ ਫਲਕ, ਮੰਸੂਰ ਸਾਹਬ, ਮੁੰਨਸ਼ੀ ਅਹਿਮਦ ਦੀਨ ਵਰਗੇ ਅਗਾਂਹ ਵਧੂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਤੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਵੀ ਸਭਾ ਨੂੰ ਕਾਫੀ ਸਹਿਯੋਗ ਦਿੱਤਾ। ਸੁਖਦੇਵ, ਭਗਵਤੀ ਚਰਣ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਆਦੀ ਸਭਾ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਦਰੀਆਂ ਤਕ ਵਿਛਾਉਂਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ।
“ਸਨ 1914 ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੜਯੰਤਰ ਕੇਸ ਵਿਚ 18 ਸਾਲ ਦੇ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਹੋਈ ਸੀ। 'ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤ ਸਭਾ' ਨੇ ਉਸਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਹਾੜਾ ਬਰੇਡਲਾ ਹਾਲ ਵਿਚ ਬੜੇ ਵੱਡੇ ਪਰਚਾਰ-ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਮਨਾਇਆ।  ਇਹ ਆਮ ਸਭਾ ਸੀ ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕਰਾਂਤੀ ਦੀ ਰਾਹ 'ਤੇ ਤੋਰਨਾਂ ਸੀ। ਸੰਪਰਦਾਇਕ ਏਕਤਾ ਤੇ ਆਪਸੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਸਾਂਝ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਸਭਾ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਰਤੀ, ਪ੍ਰੀਤੀ-ਭੋਜ ਤੇ ਧਾਰਮਕ ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਭਾਸ਼ਣ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਅਹਿਸਾਨ ਇਲਾਹੀ, ਮੰਸੂਰ, ਫਜ਼ਲ ਇਲਾਹੀ ਆਦੀ ਇਹਨਾਂ ਵਿਚ ਖਾਸਾ ਵਧ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਸਭਾ ਵਿਚ ਧਾਰਮਕ ਨਾਅਰੇ ਬਾਜ਼ੀ ਲਈ ਕੋਈ ਸਥਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਨਾਅਰੇ ਸਨ...'ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ' ਤੇ 'ਵੰਦੇ ਮਾਤਰਮ'। ਇਹ ਗਤੀ-ਵਿਧੀਆਂ ਅਸਲ ਵਿਚ ਗੁਪਤ-ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ-ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਬੀਜ-ਰੂਪ ਸਨ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਮਹਾਨ ਸੰਗਠਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਗਈਆਂ।
“ਸਨ 1926 ਤਕ ਸੰਗਠਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਈ। ਪੰ. ਜੈ ਚੰਦਰ ਵਿਧਾਲੰਕਾਰ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰੇ ਉੱਪਰ ਜੋ ਕੁਝ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਵਧੇਰੇ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਥੋੜ੍ਹਾ-ਬਹੁਤਾ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਵੀ ਮਨ ਦੀ ਤਸੱਲੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦੀ। ਕੁਝ ਕਰ ਦਿਖਾਉਣ ਦੀ ਲਲਕ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਸੁਖਦੇਵ ਤੇ ਭਗਵਤੀ ਚਰਣ ਨੂੰ ਬੇਚੈਨ ਕਰੀ ਰੱਖਦੀ। ਜੈ ਚੰਦਰ ਵਿਧਾਲੰਕਾਰ ਇਕ ਹੱਦ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਸਨ ਵਧਣਾ ਚਹੁੰਦੇ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਕੁਝ ਸੰਪਰਕ ਸੂਤਰ ਲੱਭਣ ਲਈ ਦਿੱਲੀ ਤੇ ਕਾਨ੍ਹਪਰ ਘੁੰਮ ਰਹੇ ਸਨ, ਸੁਖਦੇਵ ਲਾਇਲਪੁਰ ਤੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚਕਾਰ ਭੱਜ-ਦੌੜ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਜਤਨਾਂ ਵਿਚ ਰੁੱਝੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਤੇ ਭਗਵਤੀ ਚਰਣ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਣ ਵਿਚ ਜੁਟ ਗਏ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰਬਲ ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੇ ਯਤਨਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ 'ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤ ਸਭਾ' ਠੁੱਸ ਵਾਂਗਰ ਹੀ ਹੋਈ ਹੋਈ ਸੀ।...”


ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ਼ਚੀਂਦਰ ਨਾਥ ਸਾਨਿਆਲ ਦੀ ਪੁਸਤਕ 'ਬੰਦੀ ਜੀਵਨ' ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ। ਕਿਰਤੀ ਰਸਾਲੇ ਦੇ ਮਈ-ਜੂਨ ਅੰਕਾਂ ਵਿਚ ਇਸਦਾ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਛਪਵਾਇਆ। ਮਈ 1927 ਵਿਚ ਹੀ ਵਿਦਰੋਹੀ ਦੇ ਨਕਲੀ ਨਾਂ ਹੇਠ 'ਕਾਕੋਰੀ ਦੇ ਬਹਾਦਰਾਂ ਨਾਲ ਜਾਨ-ਪਛਾਣ' ਲੇਖ ਵੀ ਛਾਪਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਲੇਖ ਕੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਾਰੰਟ ਨਿਕਲੇ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗਿਰਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। 'ਮੈਂ ਨਾਸਤਕ ਕਿਓਂ ਹਾਂ?' ਲੇਖ ਵਿਚ ਇਸ ਗਿਰਫਤਾਰੀ ਦੀ ਗੱਲ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਇੰਜ ਲਿਖੀ ਹੈ...:
“ਮਈ 1927 ਵਿਚ ਮੈਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਗਿਰਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਮੇਰੀ ਗਿਰਫਤਾਰੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਬੜੀ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਕਤਈ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਪੁਲਸ ਮੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਕ ਬਾਗ਼ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਅਚਾਨਕ ਮੈਂ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਪੁਲਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਖ਼ੁਦ ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਬੜੇ ਸ਼ਾਂਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਆਇਆ ਸਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਘਬਰਾਹਟ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮੈਂ ਉਤੇਜਿਤ ਹੋਇਆ ਸਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਪੁਲਸ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿਚ ਲੈ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਉਹ ਮੈਂਨੂੰ ਰੇਲਵੇ ਪੁਲਸ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਲੈ ਗਏ ਤੇ ਮੈਂ ਇਕ ਮਹੀਨਾ ਉੱਥੇ ਰਿਹਾ। ਪੁਲਸ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਨਾਲ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਬਾਤ ਪਿੱਛੋਂ ਮੈਂ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾਇਆ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਕਾਕੋਰੀ ਦਲ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਤੇ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਮੇਰੀਆਂ ਗਤੀ-ਵਿਧੀਆਂ ਬਾਰੇ ਕੁਛ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ (ਕਾਕੋਰੀ) ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਸਮੇਂ ਮੈਂ ਲਖ਼ਨਊ ਵਿਚ ਸਾਂ। ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ (ਕਾਕੋਰੀ ਦੋਸ਼ੀਆਂ) ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਭਜਾਉਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਸੀ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਮਿਲਣ ਪਿੱਛੋਂ ਅਸੀਂ ਕੁਝ ਬੰਬ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਤੇ ਪਰੀਖਣ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ 1926 ਦੇ ਦਸ਼ਹਿਰੇ ਦੇ ਮੌਕੇ ਭੀੜ ਵਿਚ ਸੁੱਟਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਮੇਰੀ ਭਲਾਈ ਖਾਤਰ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੇ ਮੈਂ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਦਲ ਦੀਆਂ ਗਤੀ-ਵਿਧੀਆਂ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਬਿਆਨ ਦੇ ਦਿਆਂ ਤਾਂ ਕੈਦ ਨਹੀਂ ਹੋਏਗੀ ਬਲਕਿ ਮੈਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਵੀ ਕਰ ਦੇਣਗੇ ਤੇ ਇਨਾਮ ਵੀ ਦੇਣਗੇ। ਮੈਨੂੰ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਵਾਅਦਾ ਮੁਆਫ਼ ਗਵਾਹ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਏਗਾ।
“ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਇਸ ਸੁਝਾਅ 'ਤੇ ਹੱਸ ਪਿਆ। ਇਹ ਸਰਾਸਰ ਧੋਖਾ ਸੀ। ਸਾਡੇ ਵਰਗੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਬੰਦੇ ਕਦੀ ਆਪਣੇ ਮਾਸੂਮ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਬੰਬ ਨਹੀਂ ਸੁੱਟਦੇ। ਇਕ ਸਵੇਰ ਸੀ.ਆਈ.ਡੀ. ਦਾ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਕਾਰੀ ਮਿਸਟਰ ਨਿਊਮੈਨ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਇਆ। ਉਸਨੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹਮਦਰਦੀ ਵਿਖਾਈ ਤੇ ਲੰਮੀ ਗੱਲਬਾਤ ਪਿੱਛੋਂ ਆਪਣੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਬੜੀ ਮਾੜੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣਾਈ ਕਿ ਜੇ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਹਿਣ ਅਨੁਸਾਰ ਕੋਈ ਬਿਆਨ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਉਹ, ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਾਕੋਰੀ ਦੇ ਸਿਲਸਿਲੇ ਵਿਚ ਜੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦੀ ਸਾਜਿਸ਼ ਤੇ ਦਸ਼ਹਿਰਾ ਬੰਬ ਕਾਂਢ ਦੇ ਵਹਿਸ਼ੀ ਕਤਲਾਂ ਦਾ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਉਣ 'ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਰ ਹੋਣਗੇ। ਫੇਰ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸਣ ਲੱਗੇ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦਿਵਾਅ ਕੇ ਫਾਂਸੀ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਗਵਾਹ ਵੀ ਹਨ। ਉਹਨੀਂ ਦਿਨੀ ਮੇਰਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪੱਕਾ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ ਕਿ ਮੇਰੇ ਲੱਖ ਬੇਗੁਨਾਹ ਹੋਣ 'ਤੇ ਵੀ ਪੁਲਸ ਜੋ ਚਾਹੇ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦਿਨ ਕੁਝ ਪੁਲਸ ਅਫ਼ਸਰ ਮੈਨੂੰ ਈਸ਼ਵਰ ਦਾ ਨਾਂਅ ਲੈਣ ਲਈ ਪਰੇਰਤ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਨਾਸਤਕ ਸਾਂ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਇਹ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸਾਂ ਕਿ ਕੀ ਮੈਂ ਸੁਖ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਹੀ ਨਾਸਤਕ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ ਜਾਂ ਏਸ ਭੀੜ ਭਰੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸਿਧਾਂਤ 'ਤੇ ਅਟਲ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹਾਂ। ਕਾਫੀ ਸੋਚਣ ਪਿੱਛੋਂ ਮੈਂ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਮੈਂ ਈਸ਼ਵਰ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਂ। ਮੈਂ ਕਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਇਕ ਪਰਖ ਦੀ ਘੜੀ ਸੀ ਤੇ ਮੈਂ ਇਸ ਪਰਖ ਵਿਚ ਸਫਲ ਰਿਹਾ। ਮੈਂ ਕਦੀ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਵੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੀਮਤ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣ ਖਾਤਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸੋਚਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਪੱਕਾ ਨਾਸਤਕ ਸਾਂ। ਉਸ ਪਰਖ ਵਿਚ ਪੂਰਾ ਉਤਰਨਾਂ ਕੋਈ ਆਸਾਨ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੀ। 'ਵਿਸ਼ਵਾਸ' ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਸਿਰਫ ਘੱਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਬਲਕਿ ਖ਼ੁਸ਼ਗਵਾਰ ਵੀ ਬਣਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਆਦਮੀ ਈਸ਼ਵਰ ਵਿਚ ਹੌਸਲੇ ਤੇ ਸਹਾਰੇ ਦਾ ਪੂਰਨ ਅਹਿਸਾਸ ਲੱਭ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਝੱਖੜ-ਝੋਲਿਆਂ ਵਿਚ ਮਨ ਦਾ ਥਾਵੇਂ ਰਹਿਣਾ ਬਾਲਾਂ ਦੀ ਖੇਡ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਪਰਖ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਘੜੀ ਵਿਚ ਜੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਤਾ ਵੀ ਅਹਮ ਬਚਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਕਾਫ਼ੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਦਮੀ ਆਮ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਨ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਜੇ ਉਹ ਹੌਸਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਮੰਨਣਾ ਪਏਗਾ ਕਿ ਉਸ ਵਿਚ ਨਿਰੇ ਅਹਮ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਤਾਕਤ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੋਏਗੀ।”
ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਹਰ ਸਾਲ ਦੁਸ਼ਹਿਰੇ ਦਾ ਮੇਲਾ ਭਰਦਾ ਸੀ। 1926 ਦੇ ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਨੇ ਬੰਬ ਸੁੱਟਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦਸ-ਬਾਰਾਂ ਆਦਮੀ ਮਰ ਗਏ ਤੇ ਪੰਜਾਹ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ। ਇਸ ਬੰਬ ਕਾਂਢ ਦੇ ਸਿਲਸਿਲੇ ਵਿਚ ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਹਵਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਸਾਰੇ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿਸ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਬੰਬ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਬੰਬ ਸੁੱਟਣ ਦੀਆਂ ਕਈ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ। ਇਹ ਅਫ਼ਵਾਹ ਫ਼ੈਲਾਈ ਗਈ ਕਿ ਬੰਬ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਸੁੱਟਿਆ ਹੈ। ਉਦੇਸ਼—ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਹਿੰਸਕ ਤੇ ਨਿਰਦਈ ਸਿੱਧ ਕਰਨਾ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਵਿਚ ਭੰਡਣਾ ਸੀ। ਦੂਜੀ ਅਫ਼ਵਾਹ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਮੇਲੇ ਉੱਤੇ ਬੰਬ ਕਿਸੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਨੇ ਸੁੱਟਿਆ ਹੈ। ਉਦੇਸ਼—ਸੰਪਰਦਾਇਕ ਨਫ਼ਰਤ ਫ਼ੈਲਾਉਣਾ ਤੇ ਦੰਗੇ ਭੜਕਾਉਣਾ ਸੀ। ਜ਼ਾਹਰ ਹੈ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲਾਭ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਸੀ ਤੇ ਇਹ ਦੋਹੇਂ ਅਫ਼ਵਾਹਾਂ, ਉਸੇ ਨੇ ਫ਼ੈਲਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਪਿੱਛੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਬੰਬ ਚੰਨਣਦੀਨ ਨਾਂ ਦੇ ਆਦਮੀ ਨੇ ਸੁੱਟਿਆ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਖੁਫ਼ੀਆ ਪੁਲਸ ਦ ਆਦਮੀ ਹੈ। ਯਾਨੀਕਿ ਬੰਬ ਕਾਂਢ ਖੁਫ਼ੀਆ ਪੁਲਸ ਦੁਆਰਾ ਰਚਾਈ ਗਈ ਸਾਜਿਸ਼ ਸੀ।
ਵੀਰੇਂਦਰ ਸੰਧੂ ਤੇ ਮੰਮਥ ਨਾਥ ਗੁਪਤ ਨੇ ਬੰਬ ਧਮਾਕੇ ਦੀ ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਗਿਰਫਤਾਰੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਦੱਸ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਗਲਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਵੀਰੇਂਦਰ ਸੰਧੂ ਅਨੁਸਾਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਗਿਰਫਤਾਰੀ 29 ਜੁਲਾਈ 1927 ਨੂੰ ਹੋਈ। ਦੁਸ਼ਹਿਰਾ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਕਤੂਬਰ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਦਸ ਗਿਆਰਾਂ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਗਿਰਫਤਾਰੀ ਦਾ ਕੀ ਅਰਥ? ਮੰਮਥ ਨਾਥ ਗੁਪਤ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ 1928 ਵਿਚ ਲਾਹੌਰ ਦਸ਼ਹਿਰੇ ਦੇ ਮੌਕੇ ਬੰਬ ਫਟਿਆ। ਇੰਜ ਇਹ ਘਟਨਾਂ ਗਿਰਫਤਾਰੀ ਦੇ ਡੇਢ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਦੀ ਹੋ ਗਈ ਤੇ ਫੇਰ ਇਹ ਗਿਰਫਤਾਰੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਕਿੰਜ ਬਣੀ? ਗਲਤ ਤੱਥਾਂ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵੀ ਗਲਤ ਹੀ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ ਸੋ ਨਿਕਲੇ...ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਬਹਿਸ ਕਰਨੀ ਵਿਅਰਥ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ ਏਨਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਵੇਂ ਵਿਅਕਤੀਤਵ ਦਾ ਜਿਹੜਾ ਚਿੱਤਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਇਧਰ ਉਧਰ ਭਟਕ ਜਾਣ ਨਾਲ ਉਹ ਅੱਖੋਂ ਓਹਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦਕਿ ਲੋੜ ਉਸਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਨ ਦੀ ਹੈ।
ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬੰਬ ਧਮਾਕੇ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਿਚ ਗਿਰਫਤਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਗਿਰਫਤਾਰੀ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਗਤੀ-ਵਿਧੀਆਂ ਕਰਕੇ ਹੋਈ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਬੰਬ ਧਮਾਕੇ ਵਿਚ ਹੋਈਆਂ ਹੱਤਿਆਵਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਠਹਿਰਾ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਾ ਭੈ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਤਾਂਕਿ ਉਸ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਉਹ ਵਾਅਦਾ ਮੁਆਫ਼ ਗਵਾਹ ਬਣ ਜਾਣ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ਪੁਸਲ ਜੋ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਕਰ ਵੀ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਚਟਾਨ ਵਾਂਗ ਅੜੇ ਰਹੇ। ਪੁਲਸ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਚਾਹਿਆ ਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਈਸ਼ਵਰ ਦਾ ਨਾਂ ਲੈਣ। ਈਸ਼ਵਰ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨੂੰ ਢਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਔਕੜ ਸਮੇਂ ਸਹਾਰਾ ਬਣਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅਸ਼ਾਂਤ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਚੌਰੀਚੌਰਾ ਸਮੇਂ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਵਿਜੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਪੰਡਤ ਦੇ ਹੱਥ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਇਕ ਖ਼ਤ ਭੇਜਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨੀ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਤਰ ਵਿਚ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ...“ਗੀਤਾ ਪੜੋ ਤੇ ਚਰਖਾ ਕੱਤੋ, ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲੇਗੀ।” ਗਾਂਧੀ ਆਪਣੇ ਅਸ਼ਾਂਤ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਇਹੀ ਨੁਸਖਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਦਾ ਸੀ ਤੇ ਇਹੀ ਸ਼ਾਇਦ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨੇ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੋਏ। ਪਰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸੰਕਲਪ ਨਾਸਤਕ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੁਲਸ ਦੀ ਇਹ ਸਲਾਹ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ। ਈਸ਼ਵਰ ਦਾ ਨਾਂ ਲੈਣ ਤੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਸਾਫ਼ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪਰਖ ਦੀਆਂ ਘੜੀਆਂ ਵਿਚ ਖਰਾ ਉਤਰਨ ਵਾਲੀ ਇਹ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ-ਸੰਕਪ ਨਾਸਤਿਕਤਾ ਕਿੱਥੋਂ ਆਈ?...ਉਸ ਅਧਿਅਨ ਤੋਂ ਜਿਹੜਾ ਉਹਨਾਂ 1926 ਵਿਚ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਅਧਿਅਨ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਝੂਠੇ ਭਰਮਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢਿਆ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਸਰਵਹਾਰਾ ਦੇ ਕਰਾਂਤੀ ਦਰਸ਼ਨ ਦਵੰਦਾਤਮਕ ਭੌਤਿਕਵਾਦ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ। ਉਸੇ ਲੇਖ 'ਮੈਂ ਨਾਸਤਕ ਕਿਓਂ ਹਾਂ' ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ...:
“ਮੈਂ ਅਧਿਅਨ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮੇਰੇ ਪਹਿਲੇ ਅਕੀਦਿਆਂ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਵਿਚ ਬੜਾ ਵੱਡਾ ਪਰੀਵਰਤਨ ਆ ਗਿਆ। ਸਾਥੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੇ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਆਤੰਕ ਦੇ ਤੌਰ-ਤਰੀਕੇ ਦਾ ਰੋਮਾਂਸ ਬੜਾ ਹਾਵੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਰਹੱਸਵਾਦ ਤੇ ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸ ਲਈ ਕੋਈ ਜਗ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਯਥਾਰਥਵਾਦ ਸਾਡਾ ਸਿਧਾਂਤ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲੋੜ ਪੈਣ 'ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਜਾਇਜ਼ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਦੀ ਅਭਿੰਨ ਨੀਤੀ ਅਹਿੰਸਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੌਰ-ਤਰੀਕਿਆਂ ਬਾਰੇ ਕਾਫੀ ਕੁਝ ਕਹਿ ਚੁੱਕਿਆ ਹਾਂ। ਸਭ ਨਾਲੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਆਦਰਸ਼ ਲਈ ਅਸੀਂ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਸਪਸ਼ਟ ਸੰਕਲਪ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੋਏ। ਕਾਰਵਾਈ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖਾਸ ਗਤੀ-ਵਿਧੀਆਂ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਮੈਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਕਰਾਂਤੀ ਦੇ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅਧਿਅਨ ਦਾ ਖਾਸਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ। ਮੈਂ ਅਰਾਜਕਤਾਵਾਦੀ ਨੇਤਾ ਬਕੂਨਿਨ ਪੜ੍ਹਿਆ। ਸਮਾਜਵਾਦ ਦੇ ਪਿਤਾਮਾ ਮਾਰਕਸ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਲਿਖਤਾਂ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਤੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਸਫਲ ਕਰਾਂਤੀਆਂ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੇ ਲੇਨਿਨ, ਟ੍ਰਾਸਟਸਕੀ ਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਿਆ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਨਾਸਤਕ ਸਨ। ਬਕੂਨਿਨ ਦੀ ਪੁਸਤਕ 'ਈਸ਼ਵਰ ਏਵੰ ਰਾਜਯ' ਅਧੂਰੀ ਜਿਹੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਦਾ ਦਿਲਚਸਪ ਅਧਿਅਨ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਮੈਨੂੰ ਨਿਰਲੰਭ ਸੁਆਮੀ ਦੀ ਕਿਤਾਬ 'ਸਾਧਾਰਣ ਗਿਆਨ' ਮਿਲੀ। ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਵਿਚ ਅਧਿਆਤਮਕ ਨਾਸਤਕਵਾਦ ਸੀ, ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿਚ ਮੇਰੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਕਾਫੀ ਵਧ ਗਈ। 1926 ਦੇ ਅੰਤ ਤਕ ਮੇਰਾ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ ਕਿ ਬ੍ਰਾਹਮੰਡ ਦੇ ਸਿਰਜਨਹਾਰ, ਪਾਲਨ ਵਾਲੇ ਤੇ ਸਰਬ-ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਦੇ ਅਸਤਿਤਵ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਨਿਰ-ਆਧਾਰ ਹੈ। ਮੈਂ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਦੋਸਤਾਂ ਨਾਲ ਬਹਿਸ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਮੈਂ ਐਲਾਨੀਆਂ ਨਾਸਤਕ ਬਣ ਚੁੱਕਿਆ ਸਾਂ।”
ਲੇਨਿਨ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ...:
“ਇਸ ਭੂਮਿਕਾ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਕਹਿ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ ਕਿ ਨਾਸਤਿਕਤਾ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਵੀ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਏਨਾ ਹੋਰ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹਾਂਗੇ ਕਿ ਨਾਸਤਿਕਤਾ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਅਧੂਰੀ ਤੇ ਡਾਵਾਂਡੋਲ ਹੈ। ਬੁਰਜੁਆ ਸੁਤੰਤਰ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੇ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਪਤਨ ਸਾਡੇ ਇਸ ਤਰਕ ਨੂੰ ਬਲ ਦੇਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਭੌਤਿਕਵਾਦ, ਦੁਵੰਦਾਤਮਕ-ਭੌਤਿਕਵਾਦ ਭਾਵ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਵਿਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਣ ਵਿਚ ਅਸਫਲ ਹੋਇਆ, ਉਸਦਾ ਅੰਤ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦ ਤੇ ਅਧਿਆਤਮਵਾਦ ਵਿਚ ਹੋਇਆ।”
ਆਜਮਾਇਸ਼ ਦੀ ਇਸ ਘੜੀ ਵਿਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸੇ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਹੌਸਲੇ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਤੇ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦਾ ਸਬੂਤ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸਦੀ ਪਛਾਣ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਸੂਫੀ ਅੰਬਾ ਪਰਸਾਦ, ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭੇ ਤੇ ਮਦਨ ਲਾਲ ਢੀਂਗਰਾ ਨੇ ਕਰਵਾਈ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਹੁਣ ਇਕ ਨਵੇਂ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਆਧਾਰ ਮਿਲ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਰਹੱਸਵਾਦ ਤੇ ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਰਤਾ ਵੀ ਮੱਸ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕਿੰਨਾ ਫੌਲਾਦੀ, ਤਿਆਗੀ ਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸੰਕਲਪ ਵਾਲਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਹਿਟਲਰ ਦੀ ਨਾਜੀ ਸੈਨਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਰੂਸੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟਾਂ ਦੇ ਤੇ ਫਾਸਿਸਟ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਚੀਨੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟਾਂ ਦੇ ਬਹਾਦਰੀ ਭਰੇ ਕਾਰਨਾਮੇ ਇਸ ਦਾ ਸਬੂਤ ਹਨ। ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦਾ ਵਿਵਹਾਰਕ ਰੂਪ ਦੇਖਣਾ ਹੋਏ ਤਾਂ ਗੋਰਕੀ ਦਾ 'ਮਾਂ' ਨਾਵਲ ਪੜ੍ਹੋ।
ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੁਝ ਨਾ ਦੱਸਿਆ ਤਾਂ ਪੁਲਸ ਕੋਲ ਮੁਕੱਦਮਾ ਦਰਜ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 60 ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਦੀ ਜਮਾਨਤ ਉੱਤੇ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਤੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਦੀ ਜਮਾਨਤ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮਿੱਤਰ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਬੈਰਿਸਟਰ ਲਾਲਾ ਦੂਨੀ ਚੰਦ ਨੇ ਤੇ ਤੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਦੀ ਦੌਲਤ ਰਾਮ ਨੇ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਦੌਲਤ ਰਾਮ ਭਾਵੇਂ ਸਰਕਾਰ ਪ੍ਰਸਤ ਸੀ, ਪਰ ਜਨਤਾ ਵਿਚ ਮੂੰਹ ਦਿਖਾਉਣ ਖਾਤਰ ਕੁਛ ਨਾ ਕੁਛ ਤਾਂ ਕਰਨਾ ਹੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਂਗਰਸੀ ਵਕੀਲਾਂ ਨੇ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਲੜ ਕੇ, ਜਿਹੜੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਖੱਟੀ, ਪਿੱਛੋਂ ਉਸੇ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਮੰਤਰੀ ਤੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ।
ਡਰ, ਧਮਕੀ, ਲਾਲਚ ਤੇ ਝੂਠੀ ਹਮਦਰਦੀ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਇਸ ਲੰਮੀ ਪੁੱਛ-ਪੜਤਾਲ ਦੌਰਾਨ ਪੱਕਾ ਹੈ ਕਿ ਪੁਲਸ ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਸੀਹੇ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਹੋਣਗੇ। ਇਹ ਪੁੱਛ-ਪੜਤਾਲ ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਢੰਗ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਚੰਗੇ ਭਲੇ ਆਦਮੀ ਦੇ ਹੋਸ਼ ਉੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨਾ ਆਪਣੇ ਕਿਸੇ ਲੇਖ ਵਿਚ ਕੀਤਾ, ਨਾ ਆਪਣੇ ਲੰਗੋਟੀਏ ਯਾਰ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਸੰਗੀ ਸਾਥੀ ਨਾਲ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਜ਼ਿਕਰ ਬੇਕਾਰ ਸੀ ਤੇ ਆਨ, ਬਾਨ ਨਾਲ ਜਿਊਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਉਲਟ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਦਰਦ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਦਰਦ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਧੇਰੇ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਜਿਹਨੀਂ ਦਿਨੀ ਜਮਾਨਤ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਮਿੱਤਰ ਅਮਰ ਚੰਦ ਨੂੰ, ਜਿਹੜਾ ਉਦੋਂ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਇਕ ਖ਼ਤ ਲਿਖਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਉੱਚੇ ਚਰਿੱਤਰ ਤੇ ਮਨੋਬਲ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਖ਼ਤ ਇੰਜ ਸੀ...:

“ਪਿਆਰੇ ਭਾਈ ਅਮਰ ਚੰਦ ਜੀ,
    ਨਮਸਕਾਰ।
ਅਰਜ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਾਰੀ ਅਚਾਨਕ ਮਾਂ ਦੇ ਬਿਮਾਰ ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਇਧਰ ਆਇਆ ਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਸਤਿਕਾਰ ਯੋਗ ਮਾਤਾਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਏ। ਤੁਹਾਡਾ ਖ਼ਤ ਪੜ੍ਹਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਹ (ਨਾਲ ਦਾ) ਖ਼ਤ ਲਿਖਿਆ। ਸੋ ਨਾਲ ਹੀ ਦੋ ਚਾਰ ਸ਼ਬਦ ਲਿਖਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਕੀ ਲਿਖਾਂ? ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਵਲਾਇਤ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਪਤਾ ਭੇਜਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਜੇ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਲਾ ਪੜ੍ਹੇਗਾ, ਪਰ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇਹ ਤਾਂ ਖ਼ੁਦਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਖ਼ਰਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਵੀਰ, ਮੇਰੀ ਵਲਾਇਤ ਜਾ ਕੇ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਖ਼ਾਹਿਸ਼ ਰੁਲ-ਖੁਲ ਗਈ। ਅੱਛਾ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਮੁਬਾਰਕ। ਕਦੀ ਮੌਕਾ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਚੰਗੀਆਂ ਚੰਗੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਭੇਜਣ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਕਰਨਾ। ਆਖ਼ਰ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਲਿਟਰੇਚਰ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਹੈ। ਖ਼ੈਰ, ਅਜੇ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿਚ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਲਝੇ ਹੋ। ਸਾਨ ਫਰਾਂਸਿਸਕੋ ਵੱਲੋਂ ਸਰਦਾਰਜੀ (ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ) ਦਾ ਸ਼ਾਇਦ ਕੁਛ ਪਤਾ ਮਿਲ ਸਕੇ, ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨੀ। ਘੱਟੋਘੱਟ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਯਕੀਨ ਤਾਂ ਹੋ ਜਾਏਗਾ। ਮੈਂ ਅੱਜ ਹੀ ਲਾਹੌਰ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਕਦੀ ਮੌਕਾ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਖ਼ਤ ਲਿਖਣਾ। ਪਤਾ ਸੂਰਤ ਮੰਡੀ ਲਾਹੌਰ ਹੋਏਗਾ। ਹੋਰ ਕੀ ਲਿਖਾਂ? ਕੁਛ ਲਿਖਣ ਲਈ ਨਹੀਂ। ਮੇਰਾ ਹਾਲ ਵੀ ਖ਼ੂਬ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਣਾ ਪਿਆ। ਆਖ਼ਰ ਕੇਸ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਪਿੱਛੋਂ ਫੇਰ ਗਿਰਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਦੀ ਜਮਾਨਤ ਉੱਤੇ ਰਿਹਾਅ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਤਕ ਕੋਈ ਮੁਕੱਦਮਾ ਮੇਰੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਿਆ ਤੇ ਖ਼ੁਦਾ ਨੇ ਚਾਹਿਆ ਤਾਂ ਹੋ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਕੇਗਾ। ਅੱਜ ਇਕ ਸਾਲ ਹੋਣ ਨੂੰ ਆਇਆ ਹੈ, ਪਰ ਜਮਾਨਤ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਲਈ ਗਈ। ਖ਼ੈਰ ਜੋ ਖ਼ੁਦਾ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ। ਖਾਹਮ-ਖਾਹ ਤੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ (ਇਹ ਲਿਖ ਕੇ ਕੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।) ਭਾਈ ਖ਼ੂਬ ਦਿਲ ਲਾ ਕੇ ਤਾਲੀਮ ਹਾਸਲ ਕਰਦੇ ਜਾਓ। (ਉਲਟਾ ਕਰਕੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ।)
ਆਪਣੀ ਬਾਬਤ ਹੋਰ ਕੀ ਲਿਖਾਂ। ਖਾਹਮ-ਖਾਹ ਸ਼ੱਕ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ। ਮੇਰੀ ਡਾਕ ਰੁਕਦੀ ਹੈ। ਖ਼ਤ ਖੋਲ੍ਹ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂ ਮੈਂ ਇੰਜ ਸ਼ੱਕ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਹਾਂ। ਖ਼ੈਰ ਭਾਈ, ਆਖ਼ਰ ਸੱਚਾਈ ਸਤਹਿ ਤੇ ਆਏਗੀ ਤੇ ਉਸਦੀ ਜਿੱਤ ਹੋਏਗੀ।
         ਤੇਰਾ
ਭਗਤ ਸਿੰਘ”

ਜਮਾਨਤ 'ਤੇ ਰਿਹਾਈ ਪਿੱਛੋਂ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਲਈ ਖਾਸਰੀਆ ਪਿੰਡ ਵਿਚ, ਜਿਹੜਾ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਪੰਜ ਛੇ ਮੀਲ ਹੈ, ਡੈਰੀ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤੀ। ਉਦੇਸ਼ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਪੁਲਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਹਟੇਗਾ ਤੇ ਉਹ ਸਮਝੇਗੀ ਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਹੁਣ ਵਪਾਰ-ਕਾਰੋਬਾਰ ਵਿਚ ਰੁੱਝ ਗਿਆ ਹੈ। ਵੈਸੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਹ ਕੰਮ ਵੀ ਬੜੀ ਲਗਨ ਨਾਲ ਕੀਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਜੋ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਉਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਤਰੁਟੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਸਵੇਰੇ ਚਾਰ ਵਜੇ ਉਠ ਕੇ ਮੱਝਾਂ ਦੀ ਧਾਰ ਕੱਢਦੇ, ਦੁੱਧ ਨੂੰ ਤਾਂਗੇ ਵਿਚ ਲੱਦ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਤੇ ਆਨੇ-ਪਾਈਆਂ ਤਕ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਕਦੀ ਨੌਕਰ ਨਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਮੱਝਾਂ ਲਈ ਨੀਰਾ-ਪੱਠਾ ਵੀ ਖ਼ੁਦ ਹੀ ਰਲਾਉਂਦੇ ਤੇ ਗੋਹਾ-ਕੂੜਾ ਵੀ ਆਪੁ ਹੀ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਸੁਖਦੇਵ ਦੇ ਘਰ ਵਾਂਗ ਹੀ ਇਹ ਡੈਰੀ, ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਦਾ ਮਿਲਣ-ਸਥਾਨ ਵੀ ਬਣ ਗਈ ਸੀ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੁੱਧ ਦਾ ਪਤੀਲਾ ਭਰ ਲਿਆਉਂਦੇ ਤੇ ਸਾਰੇ ਠਾਠ ਨਾਲ ਪੀਂਦੇ। ਸਾਰੀ-ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰ ਵਟਾਂਦਰੇ ਹੁੰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਤੇ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਕਰ ਦਿਖਾਉਣ ਦੀਆਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ 1927 ਵਿਚ, ਮੁੜ ਲਿਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਜਿਹੜੇ ਲੇਖ ਅਧੂਰੇ ਪਏ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਕੁਝ ਨਵੇਂ ਲਿਖੇ। ਮਤਲਬ ਇਹ ਕਿ ਡੈਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਅੜਿੱਕਾ ਬਣਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਹਾਇਕ ਸਿੱਧ ਹੋਇਆ।
ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਜਮਾਨਤ ਵਿਚ ਜਕੜੇ ਹੋਏ ਸਨ ਤੇ ਇਸ ਜੂੜ ਨੂੰ ਲਾਹੁਣ ਲਈ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਜਮਾਨਤੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਲਿਖਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਕਿ ਜਾਂ ਤਾਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਉੱਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ ਜਾਏ ਜਾਂ ਫੇਰ ਜਮਾਨਤਾਂ ਸਮਾਪਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਣ। ਪਰਚਿਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਹੁੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਇਸੇ ਲਈ ਸ਼੍ਰੀ ਬੋਧ ਰਾਜ ਨੇ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿਚ ਸਵਾਲ ਉਠਾਇਆ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਕੋਲ ਸਬੂਤ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਮੁਕੱਦਮਾ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਚਲਾਉਂਦੀ? ਪਿੱਛੋਂ ਡਾ. ਗੋਪੀ ਚੰਦ ਭਾਰਗਵ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਨੋਟਸ ਦਿੱਤਾ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਜਮਾਨਤ ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਵਿਚ ਲੱਗ ਗਏ।
ਹੁਣ ਡੈਰੀ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕੌਣ ਕਰੇ? ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਗਾਹਕ ਟੁੱਟ ਗਏ ਤੇ ਫੇਰ ਡੈਰੀ ਬੰਦ ਹੋ ਗਈ। 'ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤ ਸਭਾ' ਜਿਹੜੀ ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਨਿਰਜਿੰਦ-ਜਿਹੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਨੂੰ ਮੁੜ ਸੰਜੀਵ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼ ਲਿਖਦੇ ਹਨ...:
“21 ਜਨਵਰੀ 1927 ਨੂੰ ਮੈਂ ਪੰਜਾਬੀ 'ਕਿਰਤੀ' ਦਾ ਕੰਮ ਸੰਭਾਲਿਆ। ਇਹ ਇਕ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਪਰਚਾ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਸਾਨ ਫ੍ਰਾਸਿਸਕੋ ਕੇਸ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ, ਇਕ ਗਦਰੀ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ, ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਨੇ ਫਰਬਰੀ 1926 ਵਿਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਪਰਚੇ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਮੁਕੰਮਲ-ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਪਰਚਾਰ ਕਰਨਾ ਸੀ। 1915 ਦੇ ਗਦਰੀ-ਇਨਕਲਾਬ ਦੀ ਅਸਫਲਤਾ ਪਿੱਛੋਂ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਨੇਤਾ ਮਾਰਕਸਵਾਦ-ਲੇਨਿਨਵਾਦ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕਿਸਾਨ ਜਨਤਾ ਤੇ ਅਸੰਗਠਤ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਗਠਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਤਾਂਕਿ ਨਵੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ ਜਾ ਸਕੇ।
“'ਕਿਰਤੀ' ਇਕ ਪਰਚਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਰਚਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਇਹ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਹਰਕਤ ਵਿਚ ਲਿਆਉਣ ਤੇ ਲਾਮਬੰਦ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਜ ਵੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਪਰਚੇ ਦੇ ਇਰਦ-ਗਿਰਦ ਅਸੀਂ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ, ਕਿਸਾਨਾਂ ਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸੰਗਠਿਤ ਕਰ ਰਹੇ ਸਾਂ।
“'ਕਿਰਤੀ' ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦਾ ਇਕ ਸੰਗਠਨ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ ਤੇ ਇਸ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਤੇ ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼ ਵੱਲੋਂ ਮਾਰਚ 1928 ਵਿਚ ਇਕ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ 11, 12 ਤੇ 13 ਅਪ੍ਰੈਲ 1928 ਨੂੰ ਜਲਿਆਂਵਾਲੇ ਬਾਗ਼ ਵਿਚ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਇਕ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ ਵਿਚ ਇਸੇ ਜਗ੍ਹਾ ਪੰਜਾਬ ਕਾਂਗਰਸ ਵੀ ਇਕ ਰਾਜਨੀਤਕ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। 13 ਅਪ੍ਰੈਲ ਜਲਿਆਂ ਵਾਲੇ ਬਾਗ਼ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦਾ ਦਿਨ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਇਕ ਨੌਜਵਾਨ ਸੰਗਠਨ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਦਾ ਉਰਦੂ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਵਿਚ ਚੰਗਾ ਪਰਚਾਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।
“ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਤੋਂ ਕੁਝ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਛੇ ਸਤ ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਇਕ ਨੌਜਵਾਨ, ਜਿਹੜਾ ਮੈਥੋਂ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਦਾ ਸੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨ ਉੱਤੇ ਬਣੇ ਲੱਕੜ ਦੇ ਪੁਲ ਲਾਗੇ, 'ਕਿਰਤੀ' ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿਚ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਆਇਆ। ਉਹ ਇਕ ਸੋਹਣਾ-ਸੁਣੱਖਾ ਨੌਜਵਾਨ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਨਕਸ਼ੇ ਤਿੱਖੇ ਸਨ ਤੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਰੌਅ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਕੱਦ ਮੈਥੋਂ ਦੋ ਤਿੰਨ ਇੰਚ ਛੋਟਾ ਸੀ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆਉਣ ਦਾ ਉਸਦਾ ਮਕਸਦ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਸਾਡੇ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਤੇ ਕਾਰਜ-ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ।
“ਉਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਸਦਾ ਨਾਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਲਾਮਬੰਦ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸ ਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਸਾਡੀ ਇਸ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਦਾ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਕੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਸ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ 'ਕਿਰਤੀ' ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਨੀਤੀ ਇਸ ਪਰਚੇ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਮਾਜਵਾਦ ਵਿਚ ਯਕੀਨ ਹੈ ਤੇ ਅਸੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਉੱਪਰ ਅਧਾਰਿਤ ਵਿਗਿਆਨਕ ਕਾਰਜ-ਕਰਮ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੇ।
“ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ 'ਤੁਹਡਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਇਨਕਲਾਬੀ ਹੈ ਤੇ ਅਸੀਂ ਜ਼ਰੂਰ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲਵਾਂਗੇ।'
“ਮੈਂ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ, 'ਜ਼ਰੂਰ ਆਓ ਤੇ ਹਿੱਸਾ ਲਓ।'
“ 'ਪਰ ਇਕ ਗੱਲ ਹੋਰ। ਸ਼ਾਇਦ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਇਕ ਨੌਜਵਾਨ ਸੰਗਠਨ ਚਲਾ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਇਸਦਾ ਨਾਂ 'ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤ ਸਭਾ' ਹੈ।'
“'ਨਹੀਂ, ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ।' ਮੈਂ ਉਤਰ ਦਿੱਤਾ, 'ਇੱਥੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਨਹੀਂ।'
“'ਇਹ ਕੁਝ ਕਾਰਨਾ ਕਰਕੇ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।'
“'ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਨ ਸਨ?'
“'ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕਾਲਜਾਂ ਵਿਚ ਸਾਡੇ ਦਾਖ਼ਲੇ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਾ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਸੀ.ਆਈ.ਡੀ. ਨੇ ਸੰਗਠਨ ਦੇ ਕਾਮਿਆਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨਾ ਲਗਭਗ ਅਸੰਭਵ ਜਿਹਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।'
“'ਸਮਝ ਗਿਆ' ਮੈਂ ਕਿਹਾ, 'ਸਰਕਾਰ ਸਾਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਰਾਜਨੀਤਕ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਛੂਟ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ...।'
“ਫੇਰ ਉਹ ਅਸਲੀ ਨੁਕਤੇ 'ਤੇ ਆਇਆ। ਉਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ 'ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤ ਸਭਾ' ਨਾਂ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿਚ ਮੇਰੀ ਕੀ ਰਾਏ ਹੈ। 'ਨਾਂਅ ਚੰਗਾ ਹੈ।' ਮੈਂ ਉਤਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਕਿਹਾ, 'ਅਸੀਂ ਨਾਂਅ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਡੈਲੀਗੇਟਾਂ ਉੱਪਰ ਲੋਕਤਾਂਤਰਿਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਏ।'
“ਉਸਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਪਰ ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਨਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਣ ਕਰ ਸਕਦੇ ਓ?'
“ਮੈਂ ਉਤਰ ਦਿੱਤਾ, 'ਮੈਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਸਵਾਲ ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਾਂਗਾ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਉਮੀਦ ਏ ਅਸੀਂ ਇਸ ਨਾਂਅ ਉੱਤੇ ਸੌ ਫੀ ਸਦੀ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗੇ।'
“ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਇਸ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏਗਾ। ਇਹ ਸਾਡੀ ਪਹਿਲੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਸੀ।
“ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਖ਼ੁਫ਼ੀਆ ਰਿਪੋਰਟ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲਾਹੌਰ 'ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤ ਸਭਾ' ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ, ਜਿਹਨਾਂ ਦਾ ਮੁੱਢ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਸੀ, ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਤਕ ਸੀਮਿਤ ਸਨ। ਇਹ ਇਕ ਅਰਧ ਗੁਪਤ ਸੰਸਥਾ ਸੀ। ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਭਰਤੀ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸਦਾ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਤੇ ਗੁਪਤ ਕਾਰਜੀ ਅਜੈਂਡਾ ਸੀ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਖ਼ੁਫ਼ੀਆ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਜਾਸੂਸਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀਆਂ ਅਸਲ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ ਸੀ। ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਕਾਲਜਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲਾਂ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਫਾਈਨੇਂਸ ਮੈਂਬਰ ਨੇ, ਜਿਹੜਾ ਯੂਨੀਵਰਸਟੀ ਦਾ ਵਾਈਸ ਚਾਂਸਲਰ ਵੀ ਸੀ, ਬੁਲਾਇਆ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਭਾ ਦੇ ਅਸਲ ਇਰਾਦਿਆਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ। ਸਭਾ ਹੁਣ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹੋਸਟਲਾਂ ਤੇ ਹਾਲ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਵਾਈਸ ਚਾਂਸਲਰ ਨੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਕਾਲਜਾਂ ਦੇ ਸਟਾਫ਼ ਦਾ ਕੋਈ ਮੈਂਬਰ ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਨਾਗਰਿਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਆਦੀ ਉੱਪਰ ਸਭਾ ਵਿਚ ਭਾਸ਼ਣ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਹੁਕਮ ਨੇ ਸਭਾ ਦੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਉੱਤੇ ਘਾਤਕ ਵਾਰ ਕੀਤਾ।
“ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ 'ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤ ਸਭਾ' ਨੇ ਮਾਰਚ 1926 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅਪ੍ਰੈਲ 1927 ਤਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿਚ ਰਾਜਨੀਤਕ ਚੇਤਨਾ ਜਗਾਉਣ ਦਾ ਚੰਗਾ ਹੰਭਲਾ ਮਾਰਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਇਸ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਤੇ ਫੇਰ ਸਭਾ ਦੀਆਂ ਗਤੀ-ਵਿਧੀਆਂ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਗਈਆਂ...ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਸਭਾ ਨੇ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਾਹਰਕਾ ਨਹੀਂ ਮਾਰਿਆ। ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭਾ ਦਾ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਪ੍ਰੋਗ਼ਰਾਮ ਕਮਿਊਨਿਜ਼ਮ ਤੇ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਉਗਰਵਾਦੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਗੁਪਤ ਪਰਚਾਰ ਕਰਨਾ ਸੀ।
“ਅਸੀਂ ਨੌਜਵਾਨ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਲਈ ਕੇਦਾਰ ਨਾਥ ਸਹਿਗਲ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦਾ ਮੇਲਜੋਲ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੀ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜਿਸ਼ ਕੇਸ (1915) ਵਿਚ ਗਦਰੀ ਦੇਸ਼ ਭਗਤਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਇਕ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। 'ਕਿਰਤੀ' ਇਕ ਨਵੇਂ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲੀਹ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਅ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਉਸ ਵਕਤ ਤਕ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਾਣਦੇ ਕਿ ਕੇਦਾਰ ਨਾਥ ਸਹਿਗਲ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਨੋਜਵਾਨ ਸਭਾ ਦਾ ਵੀ, ਜਿਹੜੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਿੱਥਲ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਮੈਂਬਰ ਰਹਿ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ।
“ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਮਿਥੀਆਂ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਹੋਈ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਅਨੇਕਾਂ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਹਿੰਦੂ, ਸਿੱਖ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਨੌਜਵਾਨ ਇਸ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਕੇਦਾਰ ਨਾਥ ਸਹਿਗਲ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਦੇਸ਼-ਸੇਵਾ ਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਹੈਰਾਨੀ ਤੇ ਦੁੱਖ ਪਰਗਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਹੁਣ ਵੀ ਭਾਰਤ ਦਾ ਅਲਸਟਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸੰਪਰਦਾਇਕ ਦੰਗਿਆਂ ਦੀ ਨਿੰਦਿਆ ਕੀਤੀ ਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਬਰਤਾਨਵੀ ਝੋਲੀ ਚੁੱਕਾਂ ਦੇ ਉਕਸਾਵੇ ਵਿਚ ਭਾਰਤੀ ਹੀ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰੀ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੰਗਾਰਿਆ ਕਿ ਉਹ ਬਰਤਾਨਵੀ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਝੋਲੀ ਚੁੱਕਾਂ ਦੀਆਂ ਸੰਪਰਦਾਇਕ ਚਾਲਾਂ ਨੂੰ ਅਸਫਲ ਬਣਾਉਣ, ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਉਣ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਲਈ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਲਾਮਬੰਦ ਕਰਨ ਲਈ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਨਿੱਤਰ ਪੈਣ।
“ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਦੇ ਡੈਲੀਗੇਟਾਂ ਦੀ ਆਮ ਰਾਏ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਨੌਜਵਾਨ ਮੁਕੰਮਲ-ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੇ ਸਮਾਜਵਾਦ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਐਲਾਨ ਦੇਣ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤੀ ਬਹਿਸ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਮੁੱਖ ਚਰਚਾ ਇਸ ਸਵਾਲ ਉੱਪਰ ਹੋਈ ਕਿ ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਸੰਪਰਦਾਇਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਨੌਜਵਾਨ ਸੰਗਠਨ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਸਵਾਲ ਬਾਰੇ ਦੋ ਵਿਪਰੀਤ ਰਾਵਾਂ ਸਨ।
“ਧਾਰਮਕ ਸੰਪਰਦਾਇਕ ਸੰਗਠਨਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਨੌਜਵਾਨ ਸੰਗਠਨ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇਣ ਦੇ ਰੁਝਾਨ ਦੀ ਹਿਮਾਇਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀਆਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਦੋ ਨੌਜਵਾਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਕ ਸੀ, ਸਰਦਾਰ ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ ਕੌਮੀ, ਜਿਹੜਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਅਕਾਲੀ ਨੌਜਵਾਨ ਇਸ ਨਵੇਂ ਸੰਗਠਨ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਤੇ ਦੂਜਾ ਸੀ, ਮੁਨਸ਼ੀ ਅਹਿਮਦ ਦੀਨ, ਜਿਹੜਾ ਅਹਿਰਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਰੁਝਾਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਦੂਜੇ ਰੁਝਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀਤਵ 'ਕਿਰਤੀ' ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਗਰੁੱਪ ਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਹੁਰੀਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।
“ਉਸ ਸਮੇਂ ਨੌਜਵਾਨ ਧਾਰਮਕ ਸੰਪਰਦਾਇਕ ਨੇਤਾਵਾਂ ਤੋਂ, ਜਿਹੜੇ ਸਾਡੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਖੇਡ ਰਹੇ ਸਨ, ਬੜੇ ਚਿੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹ ਸੰਪਰਦਾਇਕ ਦੰਗੇ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਤੇ ਸਾਡੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਰਾਹ ਵਿਚ ਰੋੜੇ ਅੜਾਉਂਦੇ ਸਨ ਤੇ ਔਕੜਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਿਚ ਕੁਝ ਤਾਂ ਏਨੇ ਵੱਧ ਹਿਰਖੇ ਹੋਏ ਸਨ  ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਧਰਮ ਦਾ ਹੀ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
“ਲੰਮੀ ਬਹਿਸ ਪਿੱਛੋਂ ਕਿਰਤੀ ਗਰੁੱਪ ਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਗਰੁੱਪ, ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ ਕੌਮੀ ਤੇ ਅਹਿਮਦ ਦੀਨ ਦੇ ਪੱਖ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ। ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦਾ ਬਹੁਮਤ ਧਾਰਮਕ ਸੰਪਰਦਾਇਕ ਸੰਗਠਨਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈਣ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸੀ। ਇਹ ਗੱਲ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਕਿ ਧਰਮ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਨਿੱਜੀ ਮਾਮਲਾ ਹੈ ਤੇ ਸੰਪਰਦਾਇਕਤਾ ਸਾਡੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨਾ, ਜ਼ਰੂਰੀ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਆਖਿਆ ਨਾਲ ਇਹ ਸਮੱਸਿਆ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਸੁਲਝ ਗਈ।
“ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਨੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦਾ ਇਹ ਨਵਾਂ ਸੰਗਠਨ ਗ਼ੈਰ-ਸੰਪਰਦਾਇਕ, ਧਰਮ-ਨਿਰਪੱਖ ਤੇ ਜਨਤੰਤਰੀ ਹੋਏਗਾ। ਇਹ ਨੌਜਵਾਨ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਘੋਲ ਨੂੰ ਹਾਨੀ ਪਹੁੰਚਾਉਣ, ਸਿੱਥਲ ਕਰਨ ਤੇ ਅੜਿੱਕਾ ਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਰੁਝਾਨਾਂ ਤੇ ਕੁਰੁਚੀਆਂ ਦਾ ਡਟ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨਗੇ। ਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪਿੜ ਵਿਚ ਨੌਜਵਾਨ ਅੰਦੋਲਨ ਇਕ ਵੱਡੀ ਸ਼ਕਤੀ ਬਣ ਕੇ ਉਭਰੇਗਾ।
“ਸੰਗਠਨ ਦਾ ਨਾਓਂ 'ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤ ਸਭਾ' ਸਰਬ ਸੰਮਤੀ ਨਾਲ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਨ...: ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼, ਪ੍ਰਧਾਨ; ਲਾਲਾ ਰਾਮ ਚੰਦਰ, ਅਬੱਦੁਲ ਮਜੀਦ, ਮੁਹੰਮਦ ਤੁਫ਼ੈਲ, ਅਹਿਸਾਨ ਇਲਾਹੀ, ਸ਼ੇਖ ਹਿਸ਼ਾਮੁਦੀਨ, ਛਬੀਲ ਦਾਸ, ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ ਕੌਮੀ ਤੇ ਕਪਿਲ ਦੇਵ ਸ਼ਰਮਾ।”
ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਸਕੱਤਰ ਤੇ ਭਗਵਤੀ ਚਰਣ ਵੋਹਰਾ ਪਰਚਾਰ ਸਕੱਤਰ ਚੁਣੇ ਗਏ। 16 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਜਿਹੜਾ ਐਲਾਨ-ਨਾਮਾ ਪਾਸ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਭਗਵਤੀ ਚਰਣ ਨੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਇਹ ਰਾਜਨੀਤਕ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ, ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਦਸਤਾਵੇਜ ਹੈ। 'ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਸੇ ਚਾਰ ਮੁਲਾਕਾਤੇਂ' ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ...:
“ਉਹ ਸਵਰਾਜ ਜਿਸਨੂੰ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨਗੇ ਬਲਕਿ ਉਹ ਹੋਏਗਾ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਲਈ। ਇਹ ਬੜਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਸਾਡੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਕਈ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤੇ ਹਨ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਏਨਾਂ ਹੌਸਲਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਸਨੇ ਸਮੁੱਚੀ ਜਨਤਾ ਦੀ ਜਾਗ੍ਰਤੀ ਲਈ ਕੋਈ ਠੋਸ ਯੋਜਨਾਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੋਏ ਜਾਂ ਉਸਨੂੰ ਸਫਲਤਾ ਨਾਲ ਸਿਰੇ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਦਿਖਾਇਆ ਹੋਏ। ਬਹੁਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿਚ ਨਾ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਅਸੀਂ ਏਨਾ ਜ਼ਰੂਰ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਆਪਣੇ ਅਸਲੀ ਉਦੇਸ਼ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਰੂਸੀ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਾਂਗ ਸਾਡੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ, ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਬਿਤਾਉਣਾ ਪਏਗਾ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣਾ ਪਏਗਾ ਕਿ ਭਾਵੀ ਕਰਾਂਤੀ ਦੇ ਅਰਥ ਕੀ ਹਨ। ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਭਾਵੀ ਕਰਾਂਤੀ ਦਾ ਅਰਥ ਸਿਰਫ ਹਾਕਮਾਂ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਨਹੀਂ ਹੋਏਗਾ। ਇਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਰਥ ਹੋਏਗਾ, ਇਕ ਬਿਲਕੁਲ ਨਵੇਂ ਢਾਂਚੇ ਉੱਤੇ ਇਕ ਨਵੇਂ ਰਾਜਤੰਤਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾਂ ਕਰਨੀ। ਇਹ ਇਕ ਦਿਨ ਜਾਂ ਇਕ ਸਾਲ ਦਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ, ਕਈ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੇ ਅਦੁੱਤੀ ਬਲੀਦਾਨ ਹੀ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਇਸ ਮਹਾਨ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਸੰਪਨ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸਿਰਫ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਇਹ ਕਰਨਾ ਪਏਗਾ। ਪਰ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਬੰਬ ਤੇ ਪਸਤੌਲ ਵਾਲਾ ਆਦਮੀ ਹੀ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਹੋਏ।”
ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਕਾਹਲੇ ਤੇ ਆਤੰਕਵਾਦੀ ਕਹਿ ਕੇ ਆਪਣੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਤੇ ਮੌਕਾ-ਪ੍ਰਸਤੀ ਛਿਪਾਉਣ ਦਾ ਜਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਐਲਾਨ-ਨਾਮੇ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ ਇਕ ਕਰਾਰੀ ਚਪੇੜ ਹਨ ਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੋਚ ਵਾਲੇ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਹੋਣ ਦਾ ਸਬਲ ਪ੍ਰਮਾਣ ਵੀ।


ਇਸ ਦੁਨੀਆਂ 'ਚੋਂ ਰੁਖ਼ਸਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਨੇਤਾ ਮੁਜੱਫ਼ਰ ਅਹਿਮਦ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ... “ਜਿੱਥੋਂ ਤਕ ਯਾਦ ਹੈ, ਸਨ 1926 ਵਿਚ ਜਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ (ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਕੋਈ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ) ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰੋਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿਚ ਛਪਿਆ ਹੋਇਆ 'ਕਿਰਤੀ' ਨਾਂ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਛਪਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। 1927 ਦੇ ਨਵੰਬਰ ਜਾਂ ਦਸੰਬਰ ਵਿਚ ਕਿਰਤੀ-ਕਿਸਾਨ ਪਾਰਟੀ ਭਾਵ 'ਦ ਵਰਕਰਸ ਐਂਡ ਪੀਜੇਂਟਸ ਆਫ ਦਾ ਪੰਜਾਬ' ਦਾ ਗਠਜੋੜ ਹੋਇਆ, ਉਦੋਂ ਹੀ ਮਾਸਿਕ ਕਿਰਤੀ ਉਸਦਾ ਮੁੱਖ ਪਰਚਾ ਬਣਿਆ। ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਲੋਕ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬੋਲਦੇ ਤੇ ਸਮਝਦੇ ਜ਼ਰੂਰ ਸਨ, ਪਰ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਦੇ ਉਰਦੂ ਹੀ ਸਨ। ਗੁਰਮੁਖੀ ਦਾ ਪਰਚਾਰ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਰਤੀ ਦਾ ਇਕ ਉਰਦੂ ਐਡੀਸ਼ਨ ਵੀ ਛਪਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਐਡੀਸ਼ਨ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਸਫੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। 1928 ਵਿਚ ਉਰਦੂ ਕਿਰਤੀ ਵਿਚ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼ ਦੇ ਸਹਿਕਾਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੀ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਕਰਮ-ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਤੇ ਚਿਰ ਸਥਾਈ ਸੰਬੰਧ 'ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤ ਸਭਾ' ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਤੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਬੰਧ ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਛਪਦੇ ਕਿਰਤੀ ਦੇ ਜਰੀਏ ਹੋਇਆ ਸੀ।”
'ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤ ਸਭਾ' ਦਾ ਨਵਾਂ ਰੂਪ ਕਮਿਊਨਿਸਟਾਂ ਦੇ ਕਿਰਤੀ ਗੱਰੁਪ ਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਗੱਰੁਪ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਮੋਰਚਾ ਸੀ। ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਕਿਰਤੀ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਮੰਡਲ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਉਹਨੀਂ ਦਿਨੀ ਕਿਰਤੀ ਵਿਚ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ 'ਮਾਂ', 'ਇੰਦਰ ਚੰਦਰ ਨਾਰੰਗ ਦਾ ਮੁਕੱਦਮਾ', 'ਪਬਲਿਕ ਸੇਫਟੀ ਬਿੱਲ', 'ਟਰੇਡ ਡਿਸਪਿਊਟ ਬਿਲ' ਤੇ 'ਮੋਤੀ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਕਮੇਟੀ ਰਿਪੋਰਟ' ਆਦੀ ਜਿਹੜੇ ਸੰਪਾਦਕੀ ਲੇਖ ਛਪੇ, ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਛਾਪ ਸਪਸ਼ਟ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ 'ਕਿਰਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੇ ਇਕ ਵਾਰੀ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ 400 ਤੇ ਦੂਜੀ ਵਾਰੀ 300 ਰੁਪਏ ਦਿੱਤੇ। ਇਹ ਰਕਮ ਉਹਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਅਨੁਸਾਰ ਖਰਚ ਕਰਨ ਲਈ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਰਕਮ ਸਾਡੇ ਸਟਾਫ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੇ ਮਿਹਨਤਾਨੇ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰੀ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਲਗਭਗ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਤੇ ਫੇਰ ਉਹ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਿਆ।'
ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ 'ਕੁਝ ਮਹੀਨੇ ਇਕੱਠੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ 'ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤ ਸਭਾ' ਵਿਚ ਦੋ ਰੁਝਾਨ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਏ। ਇਕ ਰੁਝਾਨ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦਾ ਸੀ, ਜਿਹੜੇ ਬੰਬ ਤੇ ਪਸਤੌਲਾਂ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਕੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕੁਝ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸੀ; ਦੂਜੇ ਰੁਝਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਕਿਰਤੀ ਗਰੁੱਪ ਦੇ ਲੋਕ ਸਨ, ਜਿਹੜੇ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ-ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਜਨ-ਕਰਾਂਤੀ ਲਈ ਲਾਮਬੰਦ ਕੀਤਾ ਜਾਏ। ਇਹਨਾਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਉੱਪਰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਬਹਿਸ ਹੋਈ। ਕਿਰਤੀ ਗਰੁੱਪ ਆਪਣੀ ਪੋਜੀਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਅਟੱਲ ਰਿਹਾ ਤੇ 'ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤ ਸਭਾ' ਤੇ 'ਕਿਰਤੀ ਕਿਸਾਨ ਪਾਰਟੀ' ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੀ ਨੀਤੀ ਦਾ ਲਗਾਤਾਰ ਪਰਚਾਰ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਹ ਕਿਸਾਨਾਂ ਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਆਰਥਕ ਮੰਗਾਂ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਸੰਗਠਿਤ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ...ਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਉਸਦੇ ਗਰੁੱਪ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨੀਤੀ ਅਮਲ ਵਿਚ ਲਿਆਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇੰਜ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਿੱਧ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਜਿਸ ਗੱਲ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਅਮਲ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।'
ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਸਮਝ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਸਿਧਾਂਤ ਤਾਂ ਬੜੇ ਝਾੜਦੇ ਨੇ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕੱਥਨੀਂ ਤੇ ਕਰਨੀਂ ਵਿਚ ਬੜਾ ਅੰਤਰ ਹੈ। ਜਨ-ਕਰਾਂਤੀ ਲਈ ਜਿਹਨਾਂ ਹਾਲਤਾਂ ਦੀ ਉਹ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੇ ਨੇ, ਉਹ ਹਾਲਤਾਂ ਆਪੇ ਕਦੀ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਣੀਆ। ਉਹ ਹਾਲਤਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਜਿਸ ਲਗਨ ਤੇ ਤਿਆਗ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਉਸ ਪੱਖੋਂ ਉਹ ਊਣੇ ਨੇ। ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤੇ ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨਾਮਿਆਂ ਦੇ ਅਧਿਅਨ ਨਾਲ ਉਹ ਇਹ ਸਿੱਟੇ ਉੱਪਰ ਪਹੁੰਚੇ ਸਨ ਕਿ ਕਾਰਨਾਮਾਂ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਏਨਾਂ ਪਰਚਾਰ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ ਜਿੰਨਾ ਕਿ ਇਕ ਹਜ਼ਾਰ ਪੈਂਫਲੇਟ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਇਕ ਕਾਰਨਾਮੇ ਪਿੱਛੋਂ ਦੂਜਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਦਰੋਹ ਵਿਚ ਆਣ ਮਿਲਦੇ ਨੇ। ਸਰਕਾਰ ਗਰੁੱਪਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦਮਨ, ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਰਿਆਇਤਾਂ ਦੇਰ ਨਾਲ ਆਉਂਦੀਆਂ ਨੇ, ਕਰਾਂਤੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਾਹਮਣੇ ਮੁੱਖ ਮੁੱਦਾ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਨਵੀਂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਗਠਨ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਮਕਸਦ ਲਈ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਦਲ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀਆਂ ਦੀ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਇਕ ਬੈਠਕ ਬੁਲਾਈ ਗਈ, ਜਿਹੜੀ 8-9 ਸਤੰਬਰ 1928 ਨੂੰ ਫਿਰੋਜਸ਼ਾਹ ਕੋਟਲਾ ਦੇ ਖੰਡਰਾਂ ਵਿਚ ਹੋਈ। ਇਸ ਬੈਠਕ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ, ਸੰਯੁਕਤ-ਪ੍ਰਾਂਤ (ਹੁਣ ਉਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼), ਬਿਹਾਰ ਤੇ ਰਾਜਪੁਤਾਨਾ ਦੇ ਜਿਹੜੇ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਆਏ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਮੰਮਥ ਨਾਥ ਗੁਪਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਨੇ—(1) ਭਗਤ ਸਿੰਘ, (2) ਵਿਜੇ ਕੁਮਾਰ, (3) ਕੁੰਦਨ ਲਾਲ, ਉਹ ਕਾਕੋਰੀ ਪੜਯੰਤਰ ਕੇਸ ਵਿਚ ਫੜੇ ਗਏ ਸਨ। ਪਿੱਛੋਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਰਗਰਮ ਸਹਿਯੋਗ ਦਿੱਤਾ, (4) ਫਣੀਂਦਰ ਨਾਥ ਘੋਸ਼, ਉਹ ਲਾਹੌਰ ਪੜਯੰਤਰ ਕੇਸ ਵਿਚ ਮੁਖਬਰ ਬਣੇ ਤੇ ਇਸੇ ਅਪਰਾਧ ਵਿਚ ਬੈਕੂੰਠ ਨਾਥ ਸ਼ੁਕਲ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰੇ ਗਏ—ਸ਼ੁਕਲ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਹੋਈ। (5) ਮਨਮੋਹਨ ਬੈਨਰਜੀ, (6) ਸੁਰੇਂਦਰ ਪਾਂਡੇ, (7) ਬ੍ਰਹਮ ਦੱਤ ਮਿਸ਼ਰ, (8) ਸੁਖਦੇਵ, (9) ਜੈ ਦੇਵ ਗੁਪਤ ਤੇ (10) ਸ਼ਿਵ ਵਰਮਾ।
ਇਸ ਬੈਠਕ ਵਿਚ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਦਲ ਦਾ ਨਾਂ 'ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਪਰਜਾਤੰਤਰ ਸੰਘ' ਤੋਂ ਬਦਲ ਕੇ 'ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਪਰਜਾਤੰਤਰ ਸੰਘ' ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਦਲ ਦੇ ਨਾਂ ਵਿਚ 'ਸਮਾਜਵਾਦੀ' ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਜੁੜਨਾ ਸਾਧਾਰਨ ਗੱਲ ਨਹੀਂ, ਇਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾ ਸੀ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਪਏਗਾ।
1928-29 ਦੇ ਦੋ ਵਰ੍ਹੇ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਉਭਾਰ ਦੇ ਵਰ੍ਹੇ ਸਨ। ਪਰੇਮ ਚੰਦ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਵਲ 'ਕਰਮ-ਭੂਮੀ' ਵਿਚ ਜਿਹੜਾ ਓਹਨੀਂ ਦਿਨੀ ਲਿਖਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਇੰਜ ਚਿੱਤਰਿਆ ਹੈ...:
“ਇਸ ਸਾਲ ਅਚਾਨਕ ਹੀ ਜਿਨਸਾਂ ਦਾ ਭਾਅ ਮੰਦਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਏਨਾ ਮੰਦਾ, ਜਿੰਨਾ ਚਾਲ੍ਹੀ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਭਾਅ ਤੇਜ਼ ਸਨ ਕਿਸਾਨ ਆਪਣੀ ਉਪਜ ਵੇਚ-ਵੱਟ ਕੇ ਲਗਾਨ ਦੇ ਦੇਂਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਦੋ ਤੇ ਤਿੰਨ ਵਾਲੀ ਜਿਨਸ ਇਕ ਵਿਚ ਵਿਕੇ ਤਾਂ ਕਿਸਾਨ ਕੀ ਕਰੇ। ਕਿੱਥੋਂ ਦਵੇ ਲਗਾਨ? ਕਿੱਦਾਂ ਨਿਭਾਏ ਮੁਲਾਹਜੇਦਾਰੀਆਂ ਤੇ ਕਿੰਜ ਲਾਹੇ ਕਰਜਾ? ਬੜੀ ਵੱਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋ ਗਈ। ਤੇ ਇਹ ਦਸ਼ਾ ਸਿਰਫ ਇਕ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸਾਰੇ ਸੂਬੇ, ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼, ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਇਹ ਮੰਦੀ ਸੀ। ਚਾਰ ਸੇਰ ਵਾਲਾ ਗੁੜ ਕੋਈ ਦਸ ਸੇਰ ਵਿਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪੁੱਛਦਾ। ਅੱਠ ਸੇਰ ਵਾਲੀ ਕਣਕ ਡੇਢ ਰੁਪਏ ਮਣ ਵਿਚ ਵੀ ਮਹਿੰਗੀ। ਤੀਹ ਰੁਪਏ ਮਣ ਵਾਲੀ ਕਪਾਹ ਦਸ ਰੁਪਏ ਮਣ ਵਿਚ ਜਾਂਦੀ ਤੇ ਸੋਲਾਂ ਰੁਪਏ ਮਣ ਵਾਲਾ ਸਣ ਚਾਰ ਰੁਪਏ ਵਿਚ। ਕਿਸਨਾਂ ਨੇ ਇਕ ਇਕ ਦਾਣਾ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ: ਤੂੜੀ ਤਾਂ ਕੀ ਕੱਖ-ਘੁੰਢੀਆਂ ਤਕ ਨਹੀਂ ਰੱਖੀਆਂ, ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਚੌਥੇ ਹਿਸੇ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਲਗਾਨ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕੇ।”
ਸਮੇਂ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਚਿੱਤਰ ਦੇਖੋ, 'ਕਿਰਤੀ' ਵਿਚ 'ਹੜਤਾਲਾਂ' ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਜੂਨ 1928 ਵਿਚ ਛਪਿਆ ਸੀ। ਲਿਖਿਆ ਹੈ...:
“ਅੱਜ ਬੰਬਈ ਵਿਚ ਡੇਢ ਦੋ ਲੱਖ ਮਜ਼ਦੂਰ ਹੜਤਾਲ ਕਰੀ ਬੈਠੇ ਹਨ। ਸਿਰਫ ਇਕ ਮਿੱਲ ਚਲਦੀ ਹੈ। ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਨਵੀਆਂ ਖੱਡੀਆਂ ਆਈਆਂ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਉੱਪਰ ਇਕ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਦੋ ਖੱਡੀਆਂ ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮਿਹਨਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਖੱਡੀਆਂ ਉੱਪਰ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਤਨਖ਼ਾਹ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਧਾਉਣ ਉੱਤੇ ਤੇ ਬਾਕੀ ਆਮ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਤਨਖ਼ਾਹ ਵਧਾਉਣ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਅੱਠ ਘੰਟੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੰਮ ਨਾ ਕਰਨ ਤੇ ਕੁਝ ਮਾਲਕਾਂ ਦੇ ਮਾੜੇ ਵਤੀਰੇ ਸੰਬੰਧੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਵੀ ਰੱਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਹੜਤਾਲਾਂ ਦਾ ਬੜਾ ਜ਼ੋਰ ਹੈ। ਜਮਸ਼ੇਦਪੁਰ ਮਿੱਲ ਦੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀਆਂ ਵੀ ਕੁਝ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੀ ਮੰਗਾਂ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਵੀ ਹੜਤਾਲ ਫ਼ੈਲਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਭੰਗੀ ਆਪਣੀ ਹੜਤਾਲ ਕਰੀ ਬੈਠੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨੱਕ ਵਿਚ ਦਮ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।...ਲਿਲੁਆ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਵਿਚ ਕੁਝ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਛਾਂਟੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ ਤੇ ਤਨਖ਼ਾਹ ਵਿਚ ਕਟੌਤੀ ਦਾ ਝਗੜਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਹੜਤਾਲ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਪਿੱਛੋਂ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਯਕਦਮ ਇਕ ਹਜ਼ਾਰ ਆਦਮੀਆਂ ਦੀ ਛੁੱਟੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੜਤਾਲ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ 'ਤੇ ਵੀ ਕੰਮ ਉੱਪਰ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਬੜੀ ਸਨਸਨੀ ਫ਼ੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ।”
ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਆਪੀ ਆਰਥਕ ਸੰਕਟ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਲੱਕ ਤੋੜ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮਜ਼ਦੂਰ, ਕਿਸਾਨ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਰਾਹ ਪੈ ਰਹੇ ਸਨ। ਨੌਜਵਾਨ ਵਧਦੀ ਹੋਈ ਬੇਕਾਰੀ ਹੱਥੋਂ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਸਨ। ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਅਰਥ-ਵਿਵਸਥਾ ਸੰਕਟ ਵਿਚ ਘਿਰੀ ਸੀ, ਬੈਂਕਾਂ ਦੇ ਦਿਵਾਲੇ ਨਿਕਲ ਰਹੇ ਸਨ। ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਛਾਂਟੀ ਤੇ ਕਟੌਤੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਬੇਚੈਨੀ ਤੇ ਰੋਸ ਦਾ ਪਾਸਾਰ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਰੂਸ ਦੀ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਕਰਾਂਤੀ, ਬੁਰਜੁਆ ਵਰਗ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਵਿਰੋਧ ਤੇ ਪੜਯੰਤਰਾਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਕੇ, ਮਿਹਨਤਕਸ਼ ਵਰਗ ਦੀ ਸੰਗਠਿਤ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਲੋਹਾ ਮਨਵਾ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਤੇ ਇਸ ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਆਪੀ ਮੰਦਵਾੜੇ ਵਿਚ ਸੌਵੀਅਤ ਰੂਸ ਆਪਣੀ ਪੰਜ ਸਾਲੀ ਯੋਜਨਾ ਰਾਹੀਂ ਪੱਕੇ ਪੈਰੀਂ ਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਹੋਣ ਵੱਲ ਵਧ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਦੇ ਪੜ੍ਹੇ ਲਿਖੇ ਨੌਜਵਾਨ ਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਪਰੇਮੀ, ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਮਾਰਕਸਵਾਦ-ਲੇਨਿਨਵਾਦ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿਚ ਸਨ। ਪੈਸੇ ਦੇ ਸੋਸ਼ਣ, ਧਰਮ ਤੇ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੇ ਦਮਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਪਾਉਣ ਦਾ ਇਕੋ ਇਕ ਰਸਤਾ ਸੀ...ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਕਰਾਂਤੀ।
ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਉਭਾਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤੇ ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਦੀ ਉਪਜ ਸੀ। ਇਸੇ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਉਭਾਰ ਦੇ ਦਬਾਅ ਕਾਰਨ ਸਾਡੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਚ ਗੁਣਣਾਤਮਕ ਪਰੀਵਰਤਨ ਆਏ। 'ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਪਰਜਾਤੰਤਰ ਸੰਘ' ਦੇ ਨਾਲ 'ਸਮਾਜਵਾਦੀ' ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਜੁੜਨਾ ਇਸੇ ਗੁਣਣਾਤਮਕ ਪਰੀਵਰਤਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਸੀ ਕਿ ਸਾਡੇ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਅੰਦੋਲਨ ਨੇ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਸਰਵਹਾਰਾ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਵੀ ਸੀ ਕਿ ਜਿਹੜਾ ਚੂਚਾ ਤੀਜੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਆਂਡੇ ਵਿਚ ਪਲਨਾਂ-ਵਧਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਖੋਲ ਤੋੜ ਕੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਇਆ ਹੈ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਵਿਕਾਸ-ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਤੁਰ ਪਿਆ ਹੈ।
ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ ਨੇ ਜਿਹੜੇ ਸਾਡੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਦੇ ਸਰਬ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਟ ਪ੍ਰਵਕਤਾ ਸਨ, ਆਦਰਸ਼ਵਾਦ ਨੂੰ ਦਵੰਦਾਤਮਕ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦ ਬਣਾ ਕੇ ਭੌਤਿਕਵਾਦ ਦੇ ਕੰਢੇ 'ਤੇ ਲਿਆ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਜਾਣਾ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਿੰਤਨ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਵਰਗ ਦੇ ਚਿੰਤਨ ਦੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸੀਮਾਵਾਂ ਸਨ। ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਧਰਮ ਸਭਾ ਵਿਚ ਭਾਸ਼ਣ ਦੇਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਇੰਜ ਸਵੀਕਾਰਿਆ ਸੀ...:
“ਵਿਗਿਆਨ ਇਕ ਤੱਤ ਦੀ ਖੋਜ ਦੇ ਸਿਵਾਏ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਜਿਉਂ ਹੀ ਕੋਈ ਵਿਗਿਆਨ ਪੂਰਨ ਏਕਤਾ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਏਗਾ, ਤਿਉਂ ਹੀ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਗਤੀ ਰੁਕ ਜਾਏਗੀ ਕਿਉਂਕਿ ਤਦ ਉਹ ਆਪਣਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਏਗਾ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ, ਰਸਾਇਣ ਸ਼ਾਸਤਰ ਜੇ ਇਕ ਵਾਰੀ ਉਸ ਮੂਲ ਤੱਤ ਦਾ ਪਤਾ ਲਾ ਲਏ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਦਰਵ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹੋਣ ਤਾਂ ਉਹ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਵਧ ਸਕੇਗਾ। ਭੌਤਿਕੀ ਜਦੋਂ ਉਸ ਮੂਲ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਪਤਾ ਲਾ ਲਏਗੀ, ਹੋਰ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਜਿਸਦੀ ਦੇਣ ਹਨ, ਉਦੋਂ ਉਹ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰੁਕ ਜਾਏਗੀ। ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਮ ਵੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੂਰਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਏਗਾ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਖੋਜ ਲਏਗਾ, ਜਿਹੜਾ ਇਸ ਮ੍ਰਿਤੂ ਲੋਕ ਵਿਚ ਇਕੋ-ਇਕ ਜੀਵਨ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਇਸ ਪਰੀਵਤਨਸ਼ੀਲ ਜਗਤ ਦਾ ਸਦੀਵੀਂ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਇਕੋਇਕ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਸਭ ਆਤਮਾਵਾਂ ਜਿਸਦੇ ਪ੍ਰਤੀਰੂਪ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨੇਕਤਾ ਤੇ ਅਦਵੈਤ ਵਿਚੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਇਸ ਪਰਮ ਅਦਵੈਤ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਧਰਮ ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਹੀ ਸਾਰੇ ਵਿਗਿਆਨਾਂ ਦਾ ਪਰਮ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਹੈ।”
ਇਹ ਤਾਂ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਉੱਤੇ ਡੰਡੀ ਲਾਉਣਾ ਹੋਇਆ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਇਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ। 'ਮੈਂ ਨਾਸਤਕ ਕਿਓਂ ਹਾਂ' ਲੇਖ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ...:
“ਮਨੁੱਖੀ ਪ੍ਰਗਤੀ ਦੇ ਹਰ ਸਮਰਥਕ ਨੂੰ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਰ ਪੁਰਾਣੇ ਵਿਚਾਰ ਦੀ, ਹਰ ਗੱਲ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਨੀ ਪਏਗੀ। ਇਸ ਵਿਚ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪਰਗਟ ਕਰਨਾ ਪਏਗਾ ਤੇ ਇਸਦੇ ਹਰ ਪੱਖ ਨੂੰ ਚੈਲੇਂਜ ਕਰਨਾ ਪਏਗਾ। ਪ੍ਰਚਲਤ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਦੀ ਹਰੇਕ ਗੱਲ ਨੂੰ ਤਰਕ ਨਾਲ ਜਾਚਣਾ-ਪਰਖਣਾ ਪਏਗਾ। ਜੇ ਕੋਈ ਤਰਕ ਦੇ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਸਿਧਾਂਤ ਜਾਂ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਨ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸਲਾਹੁਣ ਯੋਗ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਤਰਕ ਗਲਤ ਜਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਬੇਬੁਨਿਆਦ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹਨੂੰ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਲਿਆਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਤਰਕਸ਼ੀਲਤਾ ਉਸਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਧਰੁਵ ਤਾਰਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਸਿਰਫ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੇ ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਖਤਰਨਾਕ ਹਨ, ਇਹ ਦਿਮਾਗ਼ ਨੂੰ ਕੂੜਾ ਬੜਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਰੇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਸਮੁੱਚੇ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਚੈਲੇਂਜ ਕਰਨਾ ਪਏਗਾ। ਜੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤਰਕ ਅੱਗੇ ਨਾ ਟਿਕ ਸਕੇ ਤਾਂ ਚਕਨਾਚੂਰ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਫੇਰ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕੰਮ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਕੇ ਨਵੇਂ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਹੋਏਗਾ। ਇਹ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਪੱਖ ਹੈ। ਉਸ ਪਿੱਛੋਂ ਅਜਿਹਾ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਈ ਵਾਰੀ ਪੁਰਾਣੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਕੁਝ ਸਾਮੱਗਰੀ ਮੁੜ ਨਿਰਮਾਣ ਲਈ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੋਂ ਤਕ ਮੇਰਾ ਸਵਾਲ ਹੈ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤਾ ਅਧਿਅਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਏਸ਼ੀਆਈ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਅਧਿਅਨ ਦੀ ਮੇਰੀ ਬੜੀ ਇੱਛਾ ਸੀ ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਲਈ ਸਮਾਂ ਜਾਂ ਮੌਕਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਿਆ। ਪਰ ਜਿੱਥੋਂ ਤਕ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਪੱਖ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਹੱਦ ਤਕ ਯਕੀਨ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਪੁਖ਼ਤਾ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਲਾ ਸਕਦਾ ਹਾਂ। ਮੇਰਾ ਦਿੜ੍ਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਵਰਗੀ ਕੋਈ ਸਜਗ ਸੱਤਾ ਨਹੀਂ। ਸਾਡਾ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਤੇ ਸਮੁੱਚੀ ਪ੍ਰਗਤੀ ਦਾ ਮੰਤਵ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਉੱਪਰ ਆਪਣੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਕਬਜਾ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕੋਈ ਸਜਗ ਚਾਲਕ ਸ਼ਕਤੀ ਨਹੀਂ। ਇਹੀ ਸਾਡਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੈ।”
ਏਂਗਲਸ ਲਿਖਦਾ ਹੈ : “ਪੁਰਾਣੇ ਮਿਥਿਆ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਲਗਾਤਾਰ ਨਾਸ਼ ਤੇ ਉਸਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਨਵੇਂ ਪਰ ਕੁਝ ਉੱਨਤ ਮਿਥਿਆ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਲੈ ਆਉਣ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹੀ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ।” 
ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਲਗਾਤਾਰ ਵਿਕਾਸ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਪੁਖ਼ਤਾ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਹੀਂ ਲਾਇਆ, ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਇਸ ਤੋਂ ਤੀਹ ਬੱਤੀ ਵਰ੍ਹੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਡੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਦੇ ਪ੍ਰਵਕਤਾ ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ ਨੇ ਵੀ ਲਾਇਆ ਸੀ...: “ਧਰਮ ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਦਾਅਵੇ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਰਕ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ਉੱਤੇ ਉਹਨਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਪਰਖ਼ ਕਰਨੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਧਰਮ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕਿਉਂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਤਰਕ ਦੁਆਰਾ ਪਰਖ਼ਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਇਹ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਸਕਦਾ। ਤਰਕ ਦੇ ਮਾਪਦੰਡ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦਾ ਯਥਾਰਥੀ ਫ਼ੈਸਲਾ ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਧਰਮ ਕੁਝ ਵੀਭਤਸ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ।”
ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ ਨੇ ਦਵੰਦਵਾਦ ਦੀ ਤਰਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨਾਲ ਧਾਰਮਕ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮਕ ਦਾ ਰੂਪ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਭੌਤਿਕ ਅਦਵੈਤਵਾਦ ਵਿਚ ਪਰੋ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਇੰਜ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ ਨੇ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਉਹੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਜਿਹੜੀ ਹੇਗਲ ਨੇ ਜਰਮਨ ਵਿਚ ਅਦਾਅ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਮਾਰਕਸ ਤੇ ਏਂਜਲਸ ਨੇ ਹੇਗਲ ਦੇ ਸਿਰ ਦੇ ਬਲ ਖੜ੍ਹੇ ਦਵੰਦਵਾਦ ਨੂੰ ਪੈਰਾਂ ਭਾਰ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ ਦੇ ਸਿਰ ਦੇ ਭਾਰ ਖੜ੍ਹੇ ਦਵੰਦਵਾਦ ਨੂੰ ਪੈਰਾਂ ਉੱਪਰ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ...“ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਉੱਪਰ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਤੁਰਨ ਲਈ ਨਹੀਂ।” ਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਇਸੇ ਗੱਲ ਨੂੰ ਇੰਜ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ...: “ਸਾਡਾ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਤੇ ਸਮੁੱਚੀ ਪ੍ਰਗਤੀ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਮਨੁੱਖ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਉੱਪਰ ਆਪਣੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਕਬਜਾ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੱਛੇ ਕੋਈ ਸਜਗ ਚਾਲਕ ਸ਼ਕਤੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹੀ ਸਾਡਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੈ।”
ਸਾਡਾ ਦਰਸ਼ਨ ਯਾਨੀ ਸਰਵਹਾਰਾ ਦਾ, ਮਿਹਨਤਕਸ਼ ਜਨਤਾ ਦਾ, ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਦਰਸ਼ਨ—ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਨਵਾਂ ਵਿਕਸਤ ਰੂਪ ਹੈ।
'ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਪਰਜਾਤੰਤਰ ਸੰਘ' ਨਾਲ 'ਸਮਾਜਵਾਦੀ' ਸ਼ਬਦ ਜੋੜਨ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਨੇ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਉਹ ਸਵੀਕਾਰ ਹੋਇਆ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੁਛ ਵਿਰੋਧ ਵੀ ਹੋਇਆ। ਵਿਰੋਧ ਹੋਣਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੀ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਨਵਾਂ ਵਿਚਾਰ ਪੁਰਾਣੇ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਸੰਘਰਸ਼ ਸਦਕਾ ਹੀ ਵਿਕਸਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਗੱਲ ਇਹ ਸੀ ਕਿ 'ਸਮਾਜਵਾਦੀ' ਸ਼ਬਦ ਸੰਘ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਤੇ ਉਸਦਾ ਜੁੜਨਾਂ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਬੈਠਕ ਵਿਚ ਸੱਦਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਆਏ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਜਿਤੇਂਦਰ ਨਾਥ ਸਾਨਿਆਲ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ 'ਅਮਰ ਸ਼ਹੀਦ ਸਰਦਾਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ' ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ...: “ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਰਾਮ ਪਰਸਾਦ ਬਿਸਮਿਲ, ਸ਼ਚੀਂਦਰ ਨਾਥ ਸਾਨਿਆਲ ਤੇ ਜੋਗੇਂਦਰ ਨਾਥ ਚਟਰਜੀ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਅਪਣਾਏ ਗਏ ਨਾਂ ਨੂੰ ਲੋੜੀਂਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਮਿਲ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਸੋ ਇਸਨੂੰ ਬਦਲਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੋਏਗਾ। ਦੋਹਾਂ ਧਿਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਤਰਕ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਅੰਤ ਵਿਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਮੰਨ ਲਿਆ ਗਿਆ।”
ਜਿਹੜਾ ਵਿਅਕਤੀ ਅੱਜ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਹੈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਕੱਲ੍ਹ ਵੀ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਬਣਿਆ ਰਹੇ। ਜੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਜਨਮ-ਗਤ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਨਵੇਂ ਵਿਚਾਰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ ਤਾਂ ਉਹ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੀ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਭੂਮਿਕਾ ਉੱਥੇ ਹੀ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵੱਡਾ ਨਾਂ ਸਿਰਫ ਸ਼ਰਧਾ ਵੱਸ ਲਿਆ ਜਾਣ ਦੇ ਕਾਬਿਲ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਚੀਂਦਰ ਨਾਥ ਸਾਨਿਆਲ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ 'ਬੰਦੀ ਜੀਵਨ' ਦੇ 'ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਦਲ ਔਰ ਕਮਿਊਨਿਸਟ' ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਲਿਖਦੇ ਹਨ...“ਕਮਿਊਨਿਜ਼ਮ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਵਿਚ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਆਰਥਕ ਵਿਅਖਿਆ ਦਾ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਆਰਥਕ-ਵਿਆਖਿਆ ਦੇ ਮੂਲ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੇਣੀ-ਸੰਘਰਸ਼ (ਵਰਗ-ਸੰਘਰਸ਼) ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਂਗ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਇਸ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਕੱਟੜਪੰਥੀਆਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਮੈਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਿਆ ਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਮਨਨ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਅੱਜ ਵੀ ਮੈਂ ਇਹਨਾਂ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਫੇਰ ਵੀ ਮੈਂ ਇਹ ਗੱਲ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਈ ਸੀ ਕਿ ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਰਜਾਤੰਤਰ ਰਾਜ ਵਿਚ ਮਜ਼ਦੂਰ ਤੇ ਕਿਸਾਨ ਵਰਗ ਦੀ ਯੋਗ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਇਹ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮਜ਼ਦੂਰ ਤੇ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਰਾਜ-ਕਰਾਂਤੀ ਹੋਈ ਪਰ ਕਰਾਂਤੀ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਰਾਂਤੀ ਪਿੱਛੋਂ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਮੁੜ ਨਿਰਮਾਣ ਸਮੇਂ ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਪੂਰਨ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਰਨੀ ਪਏਗੀ। ਪਰ ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਣਾ ਪਏ ਜਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਆਰਥਕ ਵਿਆਖਿਆ ਨੂੰ ਸਾਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ ਪਏ।
“ਇੱਥੇ ਇਹ ਹਦਾਇਤ ਸਾਫ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਰਨੀ ਬਣਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੀ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਕਾਰਜ-ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਕਮਿਊਨਿਜ਼ਮ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿਧਾਂਤ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਲਏ ਗਏ ਸਨ ਤੇ ਜਿਹਨਾਂ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਸਾਡੀ ਸਮਝ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਏ ਬਲਕਿ ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਜਾਣ-ਬੁਝ ਕੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ। ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੱਲ ਇਸ ਕਾਰਜ-ਕਰਮ ਵਿਚ ਇਹ ਦੇਖੀ ਗਈ ਕਿ ਇਸ ਕਾਰਜ-ਕਰਮ ਨੂੰ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨਾਲ ਬਣਾਏ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਸਾਡੀ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਕਮਿਊਨਿਜ਼ਮ ਜਾਂ ਸੋਸ਼ਲਿਜ਼ਮ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਜੇ ਕੋਈ ਇਹ ਸਮਝੇ ਕਿ ਅਸੀਂ ਲੋਕ ਸੋਸ਼ਲਿਜ਼ਮ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਜਾਣੇ ਨਹੀਂ ਸਾਂ ਜਾਂ ਉਸ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕੇ ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਉਸਦੀ ਭੁੱਲ ਹੋਏਗੀ। ਅਸੀਂ ਇਹ ਸੋਚਿਆ ਸੀ ਕਿ ਸੋਸ਼ਲਿਜ਼ਮ ਦੇ ਨਾਂ ਕਾਰਨ ਸੰਭਵ ਹੈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਧਨੱਡ ਵਿਅਕਤੀ, ਜਿਹੜੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਾਡੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਸਾਥੋਂ ਮੂੰਹ ਨਾ ਮੋੜ ਬਹਿਣ। ਸਿਰਫ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਸੋਸ਼ਲਿਜ਼ਮ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲਾਇਆ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਲ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਵੀ ਇਹ ਚਾਹਿਆ ਸੀ ਕਿ ਆਪਣੀ ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਨਾਂ ਸੋਸ਼ਲਿਜ਼ਮ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦਿਆਂ। ਪਰ ਮੇਰੇ ਪਰਮ ਮਿੱਤਰ ਅਧਿਆਪਕ ਜੈ ਚੰਦਰ ਜੀ ਦੀ ਸਲਾਹ ਨਾਲ ਇੰਜ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸਾਡੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗਿਰਫਤਾਰੀ ਪਿੱਛੋਂ ਸਰਦਾਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ 'ਸੋਸ਼ਲਿਜ਼ਮ' ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਲਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਪਰ ਫੇਰ ਵੀ ਦੱਸਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨਾਂ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਇਸ ਦੀ ਕਾਰਜ-ਵਿਧੀ ਵਿਚ ਕੋਈ ਹੋਰ ਪਰੀਵਰਤਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।”
ਸਤਿਕਾਰਤ ਸ਼ਚੀਂਦਰ ਨਾਥ ਸਾਨਿਆਲ ਦੀਆਂ ਦੋਹਾਂ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਏ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਿੰਤਨ ਦਾ ਅੰਤਰ-ਵਿਰੋਧ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਪੈਰੇ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕਮਿਊਨਿਜ਼ਮ ਨਾਲ ਸਿਧਾਂਤਕ ਮੱਤਭੇਦ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਆਰਥਕ ਵਿਆਖਿਆ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ। ਦੂਜੇ ਪੈਰੇ ਵਿਚ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਾਰਜ-ਕਰਮ ਵਿਚ ਸੋਸ਼ਲਿਜ਼ਮ ਸ਼ਬਦ ਜੋੜਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਪਰ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੋੜਿਆ ਕਿ ਕਿਤੇ ਧਨੱਡ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਜਿਹੜੀ ਸਹਾਇਤਾ ਮਿਲ ਰਹੀ ਹੈ, ਉਹ ਬੰਦ ਨਾ ਹੋ ਜਾਏ। ਦੂਜਾ ਜੈ ਚੰਦਰ ਜੀ ਨੇ ਇੰਜ ਕਰਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ।
ਅਧਿਆਪਕ ਜੈ ਚੰਦਰ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਵਿਅਰਥ ਹੋਏਗੀ। ਏਨਾ ਕਹਿ ਦੇਣਾ ਕਾਫੀ ਹੋਏਗਾ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਬਾਅਦ ਦਾ ਆਚਰਣ ਬੜਾ ਹੀ ਕਾਇਰਤਾ ਭਰਿਆ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੇ ਸਨ। ਸੰਸਥਾ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਦਾਦਗਿਰੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦਲ ਵਿਚ ਫੁੱਟ ਪਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵੀ ਕੀਤੀ ਤੇ ਭਗਵਤੀ ਚਰਣ ਵੋਹਰਾ ਬਾਰੇ ਇਹ ਗੱਲ ਫ਼ੈਲਾਈ ਕਿ ਉਹ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਖ਼ੁਫ਼ੀਆ ਵਿਭਾਗ ਦਾ ਆਦਮੀ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ 'ਤੇ ਝੂਠੀ ਸਿੱਧ ਹੋਈ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਵਿਚ ਜੈ ਚੰਦਰ ਆਪਣਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਗੰਵਾਅ ਬੈਠੇ ਸਨ।
ਜਦੋਂ ਤਕ ਕਮਿਊਨਿਜ਼ਮ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਏ, ਸੰਘ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਦੀ ਦੇਖਾ-ਦੇਖੀ ਕਮਿਊਨਿਜ਼ਮ ਜਾਂ ਸੋਸ਼ਲਿਜ਼ਮ ਸ਼ਬਦ ਜੋੜ ਦੇਣ ਦਾ ਕੋਈ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸ਼ਚੀਂਦਰ ਨਾਥ ਨੂੰ ਇਹ ਸਿਹਰਾ ਜ਼ਰੂਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਅਹਿੰਸਾਵਾਦ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸੰਘਰਸ਼ ਕੀਤਾ। ਆਤੰਕਵਾਦ ਨੂੰ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਦਲ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਦੁਆਰਾ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸੋਸ਼ਣ ਦੀ ਹਰ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਸਮਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮਦ ਰੱਖੀ। ਪਰ ਕਰਾਂਤੀ ਪਿੱਛੋਂ ਸਰਕਾਰ ਕਿਸ ਦੀ ਹੋਏਗੀ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਵਿਚ ਇਹ ਗੱਲ ਸਪਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਕਿਸਾਨਾਂ ਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹਿਤਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਤਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਸ ਵਾਅਦੇ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕੌਣ ਕਰੇਗਾ—ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਗਰੰਟੀ ਨਹੀਂ ਦੇਂਦੇ! ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀ ਇਸ ਬਾਰੇ ਸਪਸ਼ਟ ਸਨ। 1929 ਦੀ ਲਾਹੌਰ ਕਾਂਗਰਸ ਵਿਚ ਦੁਰਗਾ ਭਾਬੀ ਤੇ ਦੂਜੇ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ 'ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਪਰਜਾਤੰਤਰ ਸੰਘ' ਦੇ ਐਲਾਨ ਨਾਮੇ ਦਾ ਜਿਹੜਾ ਪਰਚਾ ਵੰਡਿਆ, ਉਸਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਮੁਲਾਹਜਾ ਹੋਣ...:
“ਭਾਰਤੀ ਪਰਜਾਤੰਤਰ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨੋ, ਨਹੀਂ ਸਿਪਾਹੀਓ, ਲਾਮਬੰਦ ਹੋ ਜਾਓ। ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਨਾ ਰਹੋ। ਆਪਣੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਨਾ ਘੁੱਟੋ। ਵਿਚਾਰ ਦਲਿੱਦਰਤਾ ਨੂੰ, ਜੀਹਨੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਠੁੱਸ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਆਪਣੇ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖ ਕਰੋ। ਤੁਹਾਡਾ ਮਿਸ਼ਨ ਬੜਾ ਹੀ ਨੇਕ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹਰ ਕੋਨੇ ਤੇ ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਖਿੱਲਰ ਜਾਓ ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਕਰਾਂਤੀ ਲਈ, ਜਿਸਦਾ ਆਉਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰੋ। ਫਰਜ਼ ਦੇ ਬਿਗਲ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੋ। ਐਵੇਂ ਜੀਵਨ ਵਿਅਰਥ ਨਾ ਗੁਆਓ। ਵਧੋ, ਤੁਹਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਹਰ ਛਿਣ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਤੇ ਉਪਾਅ ਲੱਭਣ ਵਿਚ ਲੱਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਇਸ ਪੁਰਾਤਨ ਧਰਤੀ ਦੀਆਂ ਸਫਾਂ ਵਿਚ ਜਵਾਲਾ ਭੜਕੇ ਤੇ ਇਹ ਇਕ ਵੱਡੀ ਅੰਗੜਾਈ ਲੈ ਕੇ ਜਾਗ ਪਏ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਉਪਜਾਊ ਮਨਾਂ ਵਿਚ ਉਕਤਾਹਟ ਤੇ ਨਫ਼ਰਤ ਭਰ ਦਿਓ। ਅਜਿਹੇ ਬੀਜ ਬੀਜੋ, ਜਿਹੜੇ ਉੱਗਣ ਤੇ ਛਤਨਾਰ ਦੇ ਰੁੱਖ ਬਣ ਜਾਣ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹਨਾਂ ਬੀਜਾਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਗਰਮ ਖ਼ੂਨ ਨਾਲ ਸਿੰਜਾਂਗੇ। ਤਦ ਇਕ ਭੁਚਾਲ ਆਏਗਾ, ਜਿਹੜਾ ਇਕ ਜਬਰਦਸਤ ਧਮਾਕੇ ਨਾਲ ਗਲਤ ਪਿਰਤਾਂ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ ਕਰੇਗਾ ਤੇ ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ ਦੇ ਮਹਿਲ ਨੂੰ ਢਾਅ ਕੇ ਢੇਰੀ ਕਰ ਦਏਗਾ। ਇਹ ਇਕ ਮਹਾਪਰਲੋ ਹੋਏਗੀ।
“ਫੇਰ ਸਿਰਫ ਇਕ ਨਵਾਂ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਏਗਾ, ਜਿਹੜਾ ਸਮੁੱਚੀ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦਏਗਾ, ਆਪਣੇ ਗੁਣਾ ਤੇ ਆਨ, ਬਾਨ ਨਾਲ। ਪ੍ਰਬੁੱਧ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਲੋਕ, ਸਾਦੇ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਇਹ ਕੌਤਕ ਦੇਖ ਕੇ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਜਾਣਗੇ।
“ਨਿੱਜੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਵੀ ਤਦੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਹੋਏਗੀ ਜਦ ਸਰਵਹਾਰਾ ਦੇ ਅਧਿਨਾਇਕਤਵ ਤੇ ਪ੍ਰਭੁਸੱਤਾ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਏਗਾ। ਅਸੀਂ ਅਜਿਹੀ ਕਰਾਂਤੀ ਦੇ ਆਉਣ ਦਾ ਹੀ ਸੁਨੇਹਾ ਦੇ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਇਨਕਲਾਬ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ!”
ਸੰਵਿਧਾਨ ਵਿਚ ਪਰੀਵਰਤਨ ਤਾਂ ਔਪਚਾਰਿਕਤਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਚਿੰਤਨ ਵਿਚ ਗੁਣਣਾਤਮਕ ਪਰੀਵਰਤਨ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦਾ ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਪਰੀਵਰਤਨ ਤੇ ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਨੂੰ ਅੱਜ ਤਕ ਸਮਝਿਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ। ਇਹੀ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੱਡੀ ਤਰਾਸਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।


ਫਿਰੋਜਸ਼ਾਹ ਕੋਟਲਾ ਦੀ ਬੈਠਕ ਵਿਚ ਦਲ ਦੀ ਇਕ ਕੇਂਦਰੀ ਸੰਮਤੀ ਬਣਾਈ ਗਈ। ਇਸ ਸੰਮਤੀ ਦੇ ਸੱਤ ਮੈਂਬਰ ਸਨ...(1) ਭਗਤ ਸਿੰਘ, (2) ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ, (3) ਸੁਖਦੇਵ, (4) ਸ਼ਿਵ ਵਰਮਾ, (5) ਵਿਜੇ ਕੁਮਾਰ, (6) ਫਣੀਂਦਰ ਨਾਥ ਘੋਸ਼ ਤੇ (7) ਕੁੰਦਨ ਲਾਲ।
ਇਹਨਾਂ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੂਬਿਆਂ ਦਾ ਇਨਚਾਰਜ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਸੂਬਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਤਾਲਮੇਲ ਰੱਖਣ ਦਾ ਕਾਰਜ-ਭਾਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਵਿਜੇ ਕੁਮਾਰ ਸਿਨਹਾ ਨੂੰ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਬੈਠਕ ਵਿਚ ਸੈਨਾਪਤੀ ਚੁਣਨ ਦੀ ਪਿਰਤ ਪਾਈ ਗਈ ਤੇ ਇਸ ਪਦ ਲਈ ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਆਜ਼ਾਦ ਬੈਠਕ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੇ ਸਨ—ਪਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਵਿਜੇ ਕੁਮਾਰ ਸਿਨਹਾ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰ ਲਈ ਸੀ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਾਰੇ ਮਤਿਆਂ ਉੱਪਰ ਆਪਣੀ ਸਹਿਮਤੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਜਦ ਤਕ ਕਾਕੋਰੀ ਡਕੈਤੀ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਇਹ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਸ਼ਾਂਤ ਮਈ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੰਗਠਨ ਦਾ ਕੰਮ ਕਾਜ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਜਾਏ। ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਕੰਮ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਏ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਰਕਾਰ ਚਿੜ ਜਾਏ ਤੇ ਬਦਲੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਵੱਸ ਫੜ੍ਹਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਨੂੰ ਸਖ਼ਤ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦਏ। ਹੁਣ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਂਜ ਹੀ ਬਦਲਾ ਲਊ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤਾਂ ਇਹ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਕੰਮ ਜੋਰ-ਸ਼ੋਰ ਨਾਲ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਆਤੰਕ ਦਾ ਜਵਾਬ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਆਤੰਕ ਨਾਲ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਸਰਕਾਰੀ ਆਤੰਕ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਬੰਬ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਾਰਗਰ ਹਥਿਆਰ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਫ਼ੈਸਲਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਲਾਹੌਰ, ਆਗਰਾ, ਸਹਾਰਨਪੁਰ ਤੇ ਕਲਕੱਤੇ ਵਿਚ ਬੰਬ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਠਿਕਾਣੇ ਬਣਾਏ ਜਾਣ। ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਬੰਬ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕਲਾ ਦੇ ਮਾਹਰ ਸਨ ਤੇ ਬੰਬ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕੈਮੀਕਲ ਵੀ ਉੱਥੋਂ ਹੀ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਕਲਕੱਤੇ ਗਏ ਤੇ ਉੱਥੋਂ ਕੈਮੀਕਲ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਜਤੇਂਦਰ ਨਾਥ ਦਾਸ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਆਗਰੇ ਲੈ ਆਏ ਤਾਂਕਿ ਉਹ ਉਤਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਬੰਬ ਬਣਾਉਣੇ ਸਿਖਾਉਣ। ਜਤੇਂਦਰ ਨਾਥ ਦਾਸ ਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਸੀ।
ਜਦੋਂ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦਾ ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸੰਸਥਾ, ਉਸਦੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਤੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦਾ ਵੀ ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ਸੁਭਾਵਿਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ, ਇਕ ਦਵੰਦਾਤਮਕ ਸੱਚ ਹੈ...ਇਸੇ ਨਾਲ ਯੁੱਗ ਬਦਲਦਾ ਹੈ; ਇਤਿਹਾਸ ਬਦਲਦਾ ਹੈ।
ਆਪਣੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਇਸ ਨਵੇਂ ਯੁੱਗ ਨੂੰ ਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਆਰੰਭ ਹੋਏ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਣ ਲਈ ਅਸੀਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ ਦੇ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਾਂਗੇ ਤੇ ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧਾਂਗੇ।
ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹੁਣ ਕੇਸ ਕਟਵਾ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਫਿਰੋਜਸ਼ਾਹ ਕੋਟਲੇ ਦੀ ਬੈਠਕ ਪਿੱਛੋਂ ਜਦੋਂ ਉਹ ਫਿਰੋਜਪੁਰ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਾਲਾਂ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਕੈਂਚੀ ਚਲਾਈ ਤੇ ਫੇਰ ਨਾਈ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਗੱਲ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਘਟਨਾ ਸੀ ਤੇ ਅੱਜ ਤਕ ਚਰਚਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਇਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦਲ ਦੇ ਗੁਪਤ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਇਧਰ ਉਧਰ ਘੁੰਮਣ ਵਿਚ ਆਸਾਨੀ ਹੋ ਗਈ। ਜੇ ਸਿਰਫ ਇਹੀ ਗੱਲ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਇਹ ਘਟਨਾ ਇੰਜ ਚਰਚਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਨਾ ਬਣਦੀ। ਦਰਅਸਲ ਇਹ ਗੱਲ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਚਰਚਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣੀ।
4 ਅਕਤੂਬਰ 1930 ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਭਾਈ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਕੱਟ ਕੇ ਰਿਹਾਅ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ। ਗਦਰੀ ਬਾਬਾ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਕਾਲਾ ਸੰਧੀਆ ਤੇ ਬਾਬਾ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਚੂੜ੍ਹਕਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸੁਝਾਅ ਉੱਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਭਾਈ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕਰਨਾ ਮੰਨ ਲਿਆ। ਪਰ ਭਾਈ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੇਸ ਕਤਲ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਉਤਰ ਵਿਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਿਖਿਆ...“ਮੈਂ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਬੰਦ-ਬੰਦ ਕਟਵਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਕਾਇਲ ਹਾਂ। ਅਜੇ ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਕ ਭਾਗ ਹੀ ਕਟਵਾਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਪੇਟ ਦੀ ਖਾਤਰ ਨਹੀਂ, ਦੇਸ਼ ਦੀ ਖਾਤਰ, ਜਲਦੀ ਹੀ ਗਰਦਨ ਵੀ ਕਟਵਾਵਾਂਗਾ। ਇਕ ਸਿੱਖ ਦੀ ਤੰਗ-ਨਜ਼ਰੀ ਤੇ ਤੰਗ-ਦਿਲੀ ਦਾ ਗਿਲਾਅ ਜ਼ਰੂਰ ਰਹੇਗਾ।” ਉਸ ਪਿੱਛੋਂ ਭਾਈ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਆਪ ਮਿਲਣ ਆਏ। ਇਕ ਵਾਰੀ ਬਾਬਾ ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ਭਕਤਾ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਚੁੱਕਿਆ ਤਾਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਉਤਰ ਸੀ...“ਸਾਡੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦੇ ਦੋ ਪੱਖ ਹਨ : ਇਕ ਸਾਂਸਕਰੀਤਕ ਤੇ ਦੂਜਾ ਮਿਥਿਹਾਸ। ਮੈਂ ਸਾਂਸਕਰੀਤਕ ਗੁਣਾ ਜਿਵੇਂ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਦੇਸ਼ ਸੇਵਾ, ਬਲੀਦਾਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਉੱਪਰ ਅਟੱਲ ਰਹਿ ਕੇ ਆਪਣਾ ਕਾਰਜ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿਚ ਹਾਂ। ਪਰ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ, ਜਿਹੜੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਮਝ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ, ਬਿਲਕੁਲ ਮੰਨਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਗਿਆਨ ਨੇ ਬੜੀ ਤਰੱਕੀ ਕੀਤੀ ਹੈ ਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਅਪਣਾਅ ਕੇ ਹੀ ਭਾਵੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਹੱਲ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।”
ਭਾਈ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਦੌਰਾਨ ਜਿਹੜੇ ਸਵਾਲ ਉਠਾਏ, 'ਮੈਂ ਨਾਸਤਕ ਕਿਓਂ ਹਾਂ' ਨਿਬੰਧ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਉਤਰ ਵਜੋਂ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਨਿਬੰਧ ਤੋਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੁੱਕਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਕਿ ਇਸ ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਤੋਂ ਵਿਗਿਆਨਕ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਵਿਚ ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਹੋਇਆ।
ਜੇ ਅਸੀਂ ਇਤਿਹਾਸ ਉੱਪਰ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰੀਏ ਤਾਂ ਪਤਾ ਲੱਗੇਗਾ ਕਿ ਅਤੀਤ ਵਿਚ ਵੀ ਇੰਜ ਹੁੰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ।
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਲੰਗਰ, ਪੰਗਤ, ਸੰਗਤ ਤੇ ਗੁਰ-ਗੱਦੀ, ਇਹ ਚਾਰ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਨੌ ਗੁਰੂਆਂ ਤਕ ਇੰਜ ਹੀ ਚੱਲਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਪਰ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਦੋਂ 1699 ਵਿਚ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਗੁਰ-ਗੱਦੀ ਸਮਾਪਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਕਾਰਨ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਗੁਰ-ਗੱਦੀ ਆਪਣੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਉਹ ਦਾ ਸਥਾਨ ਹੁਣ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਭਾਵ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸ਼ੀਸ਼ ਦੇਸ਼-ਸੇਵਾ ਲਈ ਅਰਪਿੱਤ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ।
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਸਰਬ-ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ, ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ, ਅਜਰ, ਅਮਰ ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਤੁਰੀ ਆ ਰਹੀ ਅਵਧਾਰਨਾ ਵਿਚ 'ਨਿਰਭੈ' ਤੇ 'ਨਿਰਵੈਰ' ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਆਪਣੇ ਵੱਲੋਂ ਜੋੜੇ। ਮੰਤਕ ਇਹ ਸੀ ਤੁਹਾਡੀ ਆਤਮਾ ਨਿਰਭੈ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਇਕ ਅੰਸ਼ ਹੈ, ਤੁਰਕਾਂ ਮੁਗਲਾਂ ਤੋਂ ਡਰਨਾ ਛੱਡੋ। ਤੇ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੇ ਝੇੜੇ-ਟੰਟੇ ਛੱਡ ਕੇ ਨਿਰਵੈਰ ਬਣੋ। ਇਕ ਹੋ ਜਾਓ।
ਇੰਜ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਧਰਮ ਦਾ ਰੁਪਾਂਤਰਣ ਨਵੇ ਸਿੱਖ-ਧਰਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੋਇਆ।
ਪਰ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਓਦੋਂ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸੱਤਾ ਨਾਲ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਅਵਧਾਰਨਾ ਵਿਚ 'ਸਰਬ-ਲੋਹ' ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਜੋੜਿਆ, ਯਾਨੀ ਈਸ਼ਵਰ ਫੌਲਾਦ ਹੈ। ਫੌਲਾਦ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ, ਹਥਿਆ ਚੁੱਕੋ ਕਿਉਂਕਿ...:

 ਕਾਹੀ ਕਿਸੀ ਕਾ ਰਾਜ ਨ ਦੇਹੀ
 ਜੋ ਲੇ ਹੀ ਨਿਜ ਬਲ ਸੇ ਲੋਹੀ

ਇੰਜ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਸਿੱਖ-ਧਰਮ ਦਾ ਖਾਲਸਾ ਵਿਚ ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਹੋਇਆ।
ਕੱਛਾ, ਕੜਾ, ਕਿਰਪਾਨ, ਕੰਘਾ ਤੇ ਕੇਸ਼ ਇਸ ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸਨ।
ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਅਵਧਾਰਨਾ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ 'ਨਿਰਭੈ' ਤੇ 'ਨਿਰਵੈਰ' ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਜੋੜੇ ਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ 'ਸਰਬ-ਲੋਹ' ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਜੋੜ ਕੇ ਇਸ ਅਵਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਵਿਗਿਆਨ ਨੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਿਕਸਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਹੀ ਮਿਥਿਆ ਮੰਨਿਆਂ ਤੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ...:
“ਸਮਾਜ ਨੇ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੂਰਤੀ ਪੂਜਾ ਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਸੌੜੇ ਸੰਕਲਪ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਸੰਘਰਸ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸਨੂੰ ਈਸ਼ਵਰ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਵੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨਾ ਪਏਗਾ। ਇੰਜ ਜਦੋਂ ਆਦਮੀ ਆਤਮ-ਨਿਰਭਰ ਬਣਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਤੇ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਬਣਨ ਲੱਗੇਗਾ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਈਸ਼ਵਰ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਲਾਂਭੇ ਕਰਨਾ ਪਏਗਾ ਤੇ ਹਰ ਮੁਸ਼ਕਿਲ, ਹਰ ਆਫ਼ਤ ਤੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਦਾ ਡਟ ਕੇ ਮਕਾਬਲਾ ਕਰਨਾ ਪਏਗਾ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਮੇਰੀ ਹਾਲਤ ਇਨਬਿਨ ਉਹੀ ਹੈ। ਦੋਸਤੋ, ਇਹ ਮੇਰੀ ਹਿਊਮੈਂ ਨਹੀ—ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸੋਚਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਸਦਕਾ ਹੀ ਨਾਸਤਕ ਬਣਿਆ ਹਾਂ।”
ਇੱਥੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਜਿਸ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਗੱਲ ਆਖੀ ਗਈ ਹੈ, ਉਹ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵੀ ਹੈ। ਦਾਦੇ ਅਰਜੁਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਦਯਾਨੰਦ ਹੱਥੋਂ ਜਨੇਊ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਆਰੀਆ-ਸਮਾਜੀ ਬਣਨਾ, ਦਾਦੇ ਅਰਜੁਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨੇ ਪੁੱਤਰ...ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ, ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਿਕਸਤ ਕਰਕੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ-ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਬਣਨਾ, ਉਹਨਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਦਾ ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਸੀ ਤੇ ਫੇਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਿਕਸਤ ਕਰਕੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ-ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਤੋਂ ਵਿਗਿਆਨਕ-ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਬਣਨਾ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਸੀ।
ਇਹ ਇਕ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਪੀੜ੍ਹੀ-ਦਰ-ਪੀੜ੍ਹੀ ਲਗਾਤਾਰ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਤੇ ਸਾਡੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਲਗਾਤਾਰ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ।
ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਇਹ ਭਰਮ ਫੈਲਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਫਾਂਸੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ, ਉਹ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਨਹੀਂ ਆਪਣੇ ਵਾਂਗਰ ਛੋਟਾ ਤੇ ਹੀਣਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਧਰਮ ਦੇ ਸਾਰ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਕੇ ਉਸਦੇ ਬਾਹਰੀ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਹਨ ਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਪਰ ਆਪਣੇ ਸਵਾਰਥ-ਸਾਧ ਰਹੇ ਹਨ।
ਜਿਹਨਾਂ ਇਸ ਵਿਗਿਆਨਕ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਦੇ ਨਵੇਂ ਯੁੱਗ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣਨਾ ਸੀ, ਉਹ ਅਤੀਤ ਦਾ ਬੋਝ ਕਿਉਂ ਢੋਂਦੇ ਫਿਰਦੇ?
ਹੁਣ ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ। ਆਜ਼ਾਦ ਨੂੰ ਫਿਰੋਜਸ਼ਾਹ ਕੋਟਲੇ ਦੀ ਬੈਠਕ ਵਿਚ ਦਲ ਦਾ ਸੈਨਾਪਤੀ ਸਿਰਫ ਇਸ ਲਈ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਬੜਾ ਪੱਕਾ ਸੀ। ਉਹ ਸੈਨਾਪਤੀ ਇਸ ਲਈ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਨ ਕਿ ਦਲ ਦੇ ਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ 'ਸਮਾਜਵਾਦੀ' ਸ਼ਬਦ ਜੋੜਨ ਦੇ ਸੁਝਾਅ ਨਾਲ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਹਿਮਤ ਸਨ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਸਾਰ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਵਸਾਅ ਲਿਆ ਸੀ। ਭਾਵ ਇਹ ਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵੀ ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ। ਝਾਂਸੀ ਦੇ ਭਗਤਵਾਨ ਦਾਸ ਮਾਹੋਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ 'ਯਸ਼ ਕੀ ਧ੍ਰੋਹਰ' ਵਿਚ ਇਸ ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਦਾ ਇੰਜ ਵਰਨਣ ਕੀਤਾ ਹੈ...:
“ਆਜ਼ਾਦ ਦੀ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਧ ਭਾਰਤ ਦੀ ਇਕ ਨਿੱਕੀ ਜਿਹੀ ਰਿਆਸਤ ਅਲੀ ਰਾਜਪੁਰ ਦੇ ਇਕ ਪਿੰਡ ਵਿਚ, ਇਕ ਕੱਟੜ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਘਰ, ਆਜ਼ਾਦ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜੇ ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਛੁਆ-ਛੂਤ ਤੇ ਔਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਤੇਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਮਨੋਬਿਰਤੀ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਏ ਤਾਂ ਬਹੁਤਾ ਗ਼ਲਤ ਨਹੀਂ ਹੋਏਗਾ। ਤੇ ਫੇਰ, ਇਸ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿਚੋਂ ਪ੍ਰਗਤੀ ਕਰਦੇ-ਕਰਦੇ ਉਹ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਤੀਜੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਖਾੜਕੂ ਪੰਗਤ ਦੇ ਨੇਤਾ ਬਣੇ। ਦਸ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਇਕ ਕੱਟੜ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਬੱਚੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਹ ਘਰੋਂ ਭੱਜ ਕੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪੜ੍ਹ ਲਈ ਕਾਂਸ਼ੀ ਜਾ ਪਹੁੰਚੇ। ਉੱਥੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਰੰਗੇ ਗਏ, ਸਤਿਆਗ੍ਰਹਿ ਕੀਤਾ। ਬੈਂਤਾਂ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਹੋਈ, ਫੇਰ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। ਅਮਰ ਸ਼ਹੀਦ ਰਾਮ ਪਰਸਾਦ ਬਿਸਮਿਲ ਦੇ ਨੇਤਰੀਤਵ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿਚ ਆਰੀਆ-ਸਮਾਜੀਪਨ ਆਇਆ ਤੇ ਛੁਆ-ਛੂਤ, ਮੂਰਤੀ-ਪੂਜਾ ਆਦੀ ਨੂੰ ਉਹ ਸਾਰਹੀਣ ਸਮਝਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਪਿੱਛੋਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਆਦੀ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਮਾਜਵਾਦ ਪੱਖੀ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਅਪਣਾਇਆ ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਪਰਜਾਤੰਤਰ ਸੈਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੈਨਾਪਤੀ ਬਣੇ। ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੀ ਇਕ ਕੱਟੜ ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦੀ ਬੱਚੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਪੰਗਤ ਦੇ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਨੌਜਵਾਨ ਨੇਤਾ ਬਣਨ ਦੀ ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰਗਤੀ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਪੜਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਨੇ ਬੜੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਪਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ।
“ਔਰਤ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਆਜ਼ਾਦ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਸਦਾ ਨਿਹਚਾਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਹੀ ਰਹੇ। ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਦਲ ਵਿਚ ਔਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੇ ਵੀ ਵਿਰੁੱਧ ਸਨ ਤੇ ਇਸ ਕਰਕੇ ਸਨ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨੇਤਰੀਤਵ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹੋ ਪਰੰਪਰਾ ਹੁੰਦੀ ਸੀ।...ਪਰ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨੇਤਰੀਤਵ ਵਿਚ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਵੀ ਦਲ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਤੇ ਖ਼ੂਬ ਡਟ ਕੇ ਕੀਤਾ। 'ਨਾਰੀ ਨਰਕ ਦੀ ਖਾਨ' ਵਾਲੀ ਮਨੋਬਿਰਤੀ ਤੋਂ ਨਾਰੀ ਨੂੰ ਇਕ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ, ਬਰਾਬਰ ਦੀ ਸਹਿਯੋਗੀ ਮੰਨਣ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਮਨੋਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਆਜ਼ਾਦ ਵਿਚ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ, ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ। ਅੰਤਮ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਆਜ਼ਾਦ ਬੜੇ ਉਤਸਾਹ ਨਾਲ ਦਲ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਮੈਂਬਰ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਚਲਾਉਣਾ, ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਵਗ਼ੈਰਾ ਲਾਉਣਾ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਦਲ ਨਾਲ ਹਮਦਰਦੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਹ ਇਸ ਗੱਲ ਲਈ ਪਰੇਰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਤੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦਾ ਸਹਿਯੋਗ ਦੇਣ। ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਿਹਾਰ ਬੜਾ ਸਰਲ ਸੀ ਤੇ ਅਪਣੱਤ ਭਰਿਆ ਵੀ। ਇਹ ਸਭ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਉਹ ਇਸ ਗੱਲ ਦੇ ਘੋਰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਸਨ ਕਿ ਦਲ ਦਾ ਕੋਈ ਮੈਂਬਰ, ਔਰਤਾਂ ਵੱਲ ਗਲਤ ਰੂਪ ਨਾਲ ਅਟ੍ਰੈਕਟਿਵ ਹੋਏ। ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੀ ਯੋਨ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਬਰਦਾਸ਼ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੀ ਗੱਲ ਸੀ। ਪਰ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਦੋਹੇਂ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਕਾਰਜ ਵਿਚ ਲੱਗਣ, ਇਸ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਖੁਸ਼ੀ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦੀ। ਉਹ ਦਲ ਨੂੰ ਇਕ ਆਨੰਦ ਮਠ ਬਣਾ ਕੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ—ਹਾਲਾਂਕਿ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਰਗੇ ਹੋਰਨਾਂ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਮਠ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।”
ਵਿਚਾਰ ਪਰੀਵਰਤਨ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਿੰਨਾਂ ਡੂੰਘਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਜਿਸ ਨਵੀਂ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਆਓ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ...:
“ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਆਜ਼ਾਦ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਸਦਕਾ ਇਕ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੀ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਛੁਆ-ਛੂਤ ਦਾ ਭੂਤ ਤਾਂ ਪੰ. ਰਾਮ ਪਰਸਾਦ ਦੇ ਨੇਤਰੀਤਵ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਹੀ ਲੱਥ ਗਿਆ ਸੀ। ਐਚ.ਐਸ.ਆਰ.ਏ. ਦੇ ਨੇਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਹ ਮਾਸ ਆਦੀ ਖਾਣ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤਰਕ ਨਹੀਂ ਸਨ ਕਰਦੇ ਹੁੰਦੇ, ਪਰ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੱਗਦਾ। ਸ਼ਿਕਾਰ ਉਹ ਖ਼ੂਬ ਖੇਡਦੇ ਸਨ; ਪਰ ਖ਼ੁਦ ਮਾਸ ਨਹੀਂ ਸੀ ਖਾਂਦੇ। ਰਾਜਾ ਸਾਹਬ ਖਾਨਿਯਾਧਾਨਾ ਕੋਲ ਮੈਂ ਸ਼ਿਕਾਰ ਵੀ ਕਰਦਾ ਸਾਂ ਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹਮ-ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਮਾਸ ਵੀ ਖਾਂਦਾ ਸਾਂ, ਇਸ ਉੱਤੇ ਉਹ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਾਰਾਜ਼ ਵੀ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਖੱਤਰੀਆਂ ਤੇ ਖੱਤਰੀਆਂ ਵਰਗੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਮਾਸ ਖਾਣ ਦੀ ਲੋੜ, ਮਹੱਤਤਾ ਤੇ ਨੀਤੀਮਤਾ ਉੱਤੇ ਲੈਕਚਰ ਝਾੜ ਕੇ ਅਕਸਰ ਚਿੜਾਉਂਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਸਾਂਡਰਸ-ਬੱਧ ਸਮੇਂ ਜਦੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਬੁਲਾਇਆ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ ਹੈਰਾਨੀ ਹੋਈ ਕਿ ਪੰਡਤ ਜੀ ਕੱਚਾ ਆਂਡਾ ਮੂੰਹ ਲਾ ਕੇ ਗਟਕ ਰਹੇ ਨੇ। ਮੈਂ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਪੰਡਤਜੀ ਇਹ ਕੀ?' ਆਜ਼ਾਦ ਬੋਲੇ, 'ਆਂਡੇ ਵਿਚ ਕੋਈ ਹਰਜ਼ ਨਹੀਂ, ਵਿਗਿਆਨਕਾਂ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਫਲ ਵਰਗਾ ਦੱਸਿਆ ਏ।' ਇਹ ਤਰਕ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਹੀ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਦੁਹਰਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਮੈਂ ਝੱਟ ਕਿਹਾ, 'ਬਿਲਕੁਲ ਠੀਕ ਪੰਡਤਜੀ! ਆਂਡਾ ਫਲ ਹੈ ਤਾਂ ਮੁਰਗੀ ਰੁੱਖ ਦੇ ਸਿਵਾਏ ਕੁਛ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ—ਹੁਣ ਮੈਂ ਭਲਾ ਉਸਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿਆਂਗਾ?' ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਖਿੜ-ਖਿੜ ਕਰਕੇ ਹੱਸ ਪਏ ਤੇ ਕਿਹਾ, 'ਸੱਚੀਂ ਕੈਲਾਸ਼ (ਭਗਤਵਾਨ ਦਾਸ ਦਾ ਦਲ ਦਾ ਨਾਂ) ਤੂੰ ਚੰਗਾ-ਖਾਸਾ ਤਰਕ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਬਣ ਗਿਐਂ। ਭਲਾ ਪੰਡਤਜੀ ਦੇਖਿਆ...' ਆਜ਼ਾਦ ਵਿਚਕਾਰ ਹੀ ਬੋਲ ਪਏ, 'ਜਾਹ ਓਇ, ਇਕ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਆਂਡੇ ਖੁਆ ਰਿਹੈਂ, ਉਪਰੋਂ ਗੱਲਾਂ ਵੀ ਬਣਾਨ ਡਿਹੈਂ...।'”
ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਚੀਂਦਰ ਨਾਥ ਸਾਨਿਆਲ ਦਲ ਦੇ ਮੁੱਖ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨੇਤਾ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸਾਧਨਾ ਬੜੀ ਲੰਮੀ, ਬੜੀ ਅਦਭੁਤ ਹੈ। 1915 ਦੀ ਕਰਾਂਤੀ ਵਿਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਅਦਾਅ ਕੀਤੀ, ਅੰਡਮਾਨ ਗਏ, ਅੰਡਮਾਨ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਪਰਤਦੇ ਹੀ ਮੁੜ ਸਰਗਰਮ ਹੋ ਗਏ। ਫੇਰ ਅੰਡਮਾਨ ਗਏ, ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਹੜੇ ਕਿਹੜੇ ਤਹੀਸੇ ਝੱਲੇ, ਕਿਹੜੀਆਂ ਕਿਹੜੀਆਂ ਤਕਲੀਫ਼ਾਂ ਭੋਗੀਆਂ। ਹੌਸਲਾ ਨਹੀਂ ਹਾਰਿਆ। ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਚਿੰਤਨ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਉਲੰਘ ਸਕਿਆ, ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਉੱਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਛਾਪ ਬਣੀ ਰਹੀ। ਤੇ ਇਸੇ ਲਈ ਉਹ ਵਰਗ ਸੰਘਰਸ਼ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਆਰਥਕ ਵਿਆਖਿਆ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ। ਕਾਕੋਰੀ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੇ ਦੋਸ਼ੀ ਮੰਮਥ ਨਾਥ ਗੁਪਤ ਲਿਖਦੇ ਹਨ...:
“ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ ਸੀ ਤੇ ਕੁਛ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਨਹੀਂ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਵੀ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਦੋ ਹਿੱਸੇ ਹੋ ਗਏ ਸਨ।...ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਪਰਚਾਰ ਕਾਕੋਰੀ ਪੜਯੰਤਰ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਿਚ ਕਾਫੀ ਹੱਦ ਤਕ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ। ਲਖ਼ਨਊ ਜੇਲ੍ਹ ਦੀ ਹਵਾਲਾਤ ਵਿਚ ਲਗਾਤਾਰ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਉੱਪਰ ਬਹਿਸ ਤੇ ਝਗੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ।...ਮੇਰੇ ਲਿਖੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚ ਤੇ ਦੂਜੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਫੁਟਕਲ ਲੇਖਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਕੁਝ ਜਾਣਕਰੀ ਹੈ। ਰਾਜੇਂਦਰ ਲਾਹਿੜੀ ਜੇਲ੍ਹ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਾਸਤਕ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਕਹਿੰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਦੂਜੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਜੇਲ੍ਹ ਅੰਦਰ ਉਹ ਸ਼ਚੀਂਦਰ ਨਾਥ ਸਾਨਿਆਲ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਮੁੜ ਅਧਿਆਤਮਵਾਦ ਵੱਲ ਝੁਕ ਗਏ ਸਨ।
“ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਉੱਪਰ ਅਕਸਰ ਹਵਾਲਾਤਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਝਗੜੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਧਰਮ ਦਾ ਪੱਖ ਸ਼ਚੀਂਦਰ ਨਾਥ ਸਾਨਿਆਲ ਤੇ ਰਾਮ ਪਰਸਾਦ ਬਿਸਮਿਲ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਨੌਜਵਾਨ ਇਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਪੂਰਾ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਕ ਤਾਂ ਵੱਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨਾਲ ਪਾਲਾ ਸੀ, ਦੂਜਾ ਅਜੇ ਉਹ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਸਤਕ ਤੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਅਪਣਾਅ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕੇ।”
ਸ਼ਚੀਂਦਰ ਨਾਥ ਸਾਨਿਆਲ ਨੂੰ ਕਾਕੋਰੀ ਕੇਸ ਵਿਚ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਕੇ ਅੰਡਮਾਨ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉੱਥੋਂ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ-ਵੱਸ ਅਧਿਆਤਮਵਾਦ ਦੀ ਪਟੜੀ, ਉਸ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਦਲ ਸਕੇ। ਸੋ ਪ੍ਰਗਤੀ ਉੱਪਰ ਵਿਸ਼ਰਾਮ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਲੱਗ ਗਿਆ। ਸਿੱਟਾ ਇਹ ਨਿਕਲਿਆ ਕਿ ਉਹ ਰੂੜੀ ਤੇ ਠੁੱਸ ਹੁੰਦੇ ਗਏ।
ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਰੂੜੀਆਂ ਤੇ ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਨਾ ਤੇ ਮਨਮੁਖ (ਆਤਮ-ਸੇਵੀ) ਨੂੰ ਗੁਰਮੁਖ (ਜਨ-ਸੇਵੀ ਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰ-ਸੇਵੀ) ਬਣਾਉਣਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ 'ਜਿਹੜਾ ਮੈਨੂੰ ਅਵਤਾਰ ਮੰਨੂੰ, ਉਹ ਨਰਕਾਂ ਵਿਚ ਜਾਊ।' ਪਰ ਪਿੱਛੋਂ ਇਸ ਚੇਤਾਵਨੀ ਨੂੰ ਭੁਲਾਅ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਤੇ ਨਾ ਸਿਰਫ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਬਲਕਿ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਬ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਸਿੱਟਾ ਇਹ ਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਗਤੀ ਅੱਗੇ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਚਿੰਨ੍ਹ ਲੱਗ ਗਿਆ ਤੇ ਕੱਟੜਤਾ ਵੱਧਦੀ ਗਈ।
ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ ਨੇ ਵੀ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਾਂਗ ਹੀ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। ਪਰ ਇਹ ਧਰਮ ਮੁੱਢ ਤੋਂ ਹੀ ਪੁਨਰਉੱਥਾਨਵਾਦੀ ਸੀ। ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਦਾ ਭੰਡਾਰ, ਰੱਬੀ ਗਿਆਨ ਮੰਨਦਾ ਸੀ...ਭਾਵ ਇਹ ਕਿ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਰਾਮ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ ਜਲਦੀ ਹੀ ਕੱਟੜਤਾ ਵਿਚ ਬਦਲ ਗਿਆ ਤੇ ਮੂਰਤੀ ਪੂਜਾ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜੀ, ਸਵਾਮੀ ਦਯਾਨੰਦ ਦੀ, 'ਵੇਦ ਤੇ ਸਤਿਆਰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼' ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ।
ਧਰਮ ਪ੍ਰਤੀ ਕੱਟੜਤਾ ਸੰਪਰਦਾਇਕਤਾ ਦੀ ਜੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਖਿਲਾਫ਼ਤ ਨਾਲ ਸਿਧਾਂਤਹੀਣ ਤੇ ਅਵਸਰਵਾਦੀ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਕੇ ਧਾਰਮਕ ਕੱਟੜਤਾ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿ ਦਿੱਤੀ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਮਝੌਤਾ ਟੁੱਟਿਆ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਸੰਪਰਦਾਇਕ ਦੰਗੇ ਹੋਏ ਤੇ ਫ਼ੈਲਦੇ ਹੀ ਗਏ। ਮਾਹੌਲ ਖਰਾਬ ਹੋ ਗਿਆ। ਖਰਾਬ ਮਾਹੌਲ ਵਿਚ 'ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ, ਸਿੱਖ, ਈਸਾਈ; ਸਾਰੇ ਆਪਸ ਵਿਚ ਭਾਈ-ਭਾਈ' ਦਾ ਨਾਅਰਾ ਕੰਨਾਂ ਨੂੰ ਭਾਵੇਂ ਚੰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੋਏ, ਪਰ ਇਹ ਨਾਅਰਾ ਏਕਤਾ ਦਾ ਨਹੀਂ ਫੁੱਟ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਵੰਡਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜਵਾਦੀਆਂ ਨੇ ਮੁੱਢ ਤੋਂ ਹੀ ਸਾਮਾਜਕ ਸੰਸਕਰੀਤੀ (ਕੰਪੋਜਿਟ ਕਲਚਰ) ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਰਾਹੀਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸੰਪਰਦਾਇਕਤਾ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਨੂੰ ਉਖਾੜਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ ਤੇ ਹੈ।
ਇਹ ਵੰਡ, ਵਰਗ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਖਤਮ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਉਪਾਅ ਨਹੀਂ।
ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮ, ਸਿੱਖ, ਈਸਾਈ ਨਾ ਕਦੀ ਭਾਈ-ਭਾਈ ਸਨ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਦੀ ਭਾਈ-ਭਾਈ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਭਾਈ-ਭਾਈ ਬਣਨ ਦਾ ਸਵਾਲ ਹੀ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਹਿੰਦੂ ਹੀ ਭਾਈ-ਭਾਈ ਨਹੀਂ। ਹਿੰਦੂਆਂ ਵਿਚ 10 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਲੋਟੂ ਤੇ 90 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਲੁੱਟੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ, ਸਿੱਖਾਂ ਤੇ ਈਸਾਈਆਂ ਵਿਚ ਵੀ 10 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਲੋਟੂ ਤੇ 90 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਲੁੱਟੇ ਜਾ ਰਹੇ ਲੋਕ ਹਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪਲੀਤ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿਚੋਂ ਰਾਸ਼ਟਰ ਨੂੰ ਕੱਢਣ ਦਾ ਇਕੋ ਇਕ ਉਪਾਅ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਬਿਨਾਂ ਲਿਹਾਜ਼ ਧਰਮ ਤੇ ਜਾਤੀ ਦੇ 90 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਲੁੱਟੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹਲੂਣਿਆ ਜਾਏ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਵਰਗ-ਚੇਤਨਾ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀ ਜਾਏ।
ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀ ਇਸੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਨਿਤਰੇ ਸਨ—ਤੇ ਨਿਤਰੇ ਵੀ ਸਿਰਾਂ 'ਤੇ ਕੱਫਨ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਸਨ।
ਪੂੰਜੀਵਾਦੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਝੰਡਾ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨਾਲ ਸੌਦੇ ਬਾਜ਼ੀ ਕਰਕੇ ਕੁਝ ਅਧਿਕਾਰ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਣ ਦੀ ਰਾਹ ਅਪਣਾਅ ਲਈ ਸੀ। 'ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤ ਸਭਾ' ਦੇ ਐਲਾਨ-ਨਾਮੇ ਵਿਚ ਮੌਜ਼ੂਦਾ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਜਾਇਜ਼ਾ ਲੈਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ...:
“ਇਹ ਬੜੀ ਨਮੋਸ਼ੀ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਲੜਨ ਵਾਲੇ ਇਹ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਲਾਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ ਕਿ ਕਿੰਨੀਆਂ ਕੁ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਪਿੱਛੋਂ ਕਿੰਨੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਹਾਸਲ ਹੋਏਗੀ ਤੇ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਸਾਡੇ ਹਿੱਸੇ ਕੀ ਆਏਗਾ। ਅਜਿਹੇ ਲੋਕ ਕਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦੇ। ਸਾਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਜਿਹੜੇ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਆਸ-ਨਿਰਾਸ਼ਾ, ਡਰ ਤੇ ਦੁਚਿੱਤੀ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਲਈ ਅੱਗੇ ਆਉਣ ਤੇ ਬਿਨਾਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਹ ਕੀਤਿਆਂ, ਗੁਮਨਾਮ ਸ਼ਹਾਦਤ ਪਾ ਸਕਣ। ਇਸ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਭਾਵਨਾ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਅਸੀਂ ਉਹ ਦੋ ਪੱਖੀ ਲੜਾਈ ਨਹੀਂ ਲੜ ਸਕਦੇ ਜਿਹੜੀ ਸਾਨੂੰ ਵੰਗਾਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਦੋ ਪੱਖੀ ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਇਕ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾ ਨਾਲ ਤੇ ਦੂਜਾ, ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਦੁਸ਼ਮਣਾ ਵਿਰੁੱਧ। ਸਾਡਾ ਅਸਲੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਸਾਡੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਹੈ। ਜਿਹਨਾਂ ਦਾ ਲਾਭ ਸਾਡਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਵੀ ਲੈ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਸਾਡੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਸਵਾਰਥੀ ਲੋਕ ਵੀ।”...


ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਨੌਜਵਾਨ ਸਿਰਾਂ ਉੱਤੇ ਕੱਫਨ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਜਿਸ ਦੋ ਪੱਖੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿਚ ਨਿੱਤਰੇ ਸਨ, ਉਸਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ, ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਮੁਕੰਮਲ-ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਬਜਾਏ ਸੌਦੇਬਾਜ਼ੀ ਰਾਹੀਂ ਕੁਝ ਸੁਧਾਰ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਣ ਦੀ ਜਿਹੜੀ ਨੀਤੀ ਅਪਣਾਈ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਸਮਝ ਲੈਣਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਨੀਤੀ ਕਿੰਜ ਬਣੀ ਤੇ 1928 ਦੇ ਅੰਤ ਤਕ ਇਸਨੇ ਕੀ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ ਇਹ ਜਾਣਨ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪੰਜ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਜਾਇਜ਼ਾ ਲੈਣ ਪਏਗਾ...:
1923 ਦੇ ਕਾਕਨਾੜਾ ਸੰਮੇਲਨ ਵਿਚ ਕਾਂਗਰਸ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪਰੀਵਰਤਨ ਸ਼ੀਲਾਂ ਤੇ ਅਪਰੀਵਰਤਨ ਸ਼ੀਲਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡੀ ਗਈ ਸੀ। ਪਰੀਵਰਤਨ ਸ਼ੀਲ ਉਹ ਸਨ, ਜਿਹੜੇ ਬਾਈਕਾਟ ਦੀ ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਮੁੜ ਕੌਂਸਿਲਾਂ ਤੇ ਲੈਜ਼ੀਸਲੇਟਿਵ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ ਲੜਨਗੇ। ਜਾਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਉਸ ਪਾਖੰਡ ਨੂੰ ਉਘਾੜਨਗੇ ਜਾਂ ਫੇਰ ਉਸਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦੇਣਗੇ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ...'ਟੂ ਮੈਂਡ ਔਰ ਐਂਡ'। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨੇਤਾ ਸਨ ਦੇਸ਼ਬੰਧੂ ਚਿਰੰਜਨ ਦਾਸ ਤੇ ਪੰਡਤ ਮੋਤੀ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ। ਇਹਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਨਾਂ ਸੀ 'ਸਵਰਾਜ ਪਾਰਟੀ'।
ਅਪਰੀਵਤਨ ਸ਼ੀਲ ਉਹ ਸਨ ਜਿਹੜੇ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਅਸੀਂ 1921 ਦੇ ਬਾਈਕਾਟ ਦੇ ਚਾਰ ਸੂਤਰੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਾਂਗੇ। ਇਸ ਲਈ ਕੌਂਸਿਲਾਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗੇ ਤੇ ਰਚਨਾਤਮਕ ਕਾਰਜ ਰਾਹੀਂ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਸਤਿਆਗ੍ਰਹਿ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰਾਂਗੇ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨੇਤਾ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਗਾਂਧੀ ਤੇ ਬਾਹਰ ਰਾਜ ਗੋਪਾਲਾਚਾਯ ਸਨ।
ਨਵੰਬਰ 1923 ਵਿਚ ਕੌਂਸਿਲਾਂ ਤੇ ਲੈਜੀਸਲੇਟਿਵ ਦੀਆਂ ਚੋਣਾ ਹੋਈਆਂ। ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਸਵਰਾਜ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਸਫਲਤਾ ਮਿਲੀ।
ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿਚ ਸਵਰਾਜ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਨੇਤਾ ਮੋਤੀ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿਚ ਇਹ ਮਤਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ...“ਇਕ ਗੋਲ ਮੇਜ਼ ਕਾਨਫਰੰਸ ਬੁਲਾਈ ਜਾਏ, ਜਿਹੜੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸਰਕਾਰ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਸਵਾਲ ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰੇ।” ਸਾਰੇ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਮਤੇ ਦਾ ਸਮਰਥਣ ਕੀਤਾ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਦਮਨ ਤੇ ਅਤਿਆਚਾਰ ਦੀ ਜਿਹੜੀ ਨੀਤੀ ਅਪਣਾਈ ਹੋਈ ਸੀ, ਕੁਝ ਨਰਮ-ਦਲੀਏ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਉਸਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ।
ਮਤਾ ਪਾਸ ਹੋਇਆ। ਪੱਖ ਵਿਚ 76 ਵੋਟ ਪਏ ਤੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿਚ 42 । ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਕਰਾਰੀ ਹਾਰ ਸੀ। ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿਚ ਖ਼ੂਬ ਚਰਚੇ ਹੋਏ।
ਮਾਰਚ ਵਿਚ ਬਜਟ ਪੇਸ਼ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਅਸੈਂਬਲੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਬਹੁਮਤ ਨਾਲ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕੁਝ ਸੁਧਾਰ ਕਰਕੇ ਬਜਟ ਦੁਬਾਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਉਹ ਦੁਬਾਰਾ ਰੱਦ ਹੋ ਗਿਆ।
ਫੇਰ ਬੰਗਾਲ ਆਰਡੀਨੈਂਸ ਦਾ ਸਵਾਲ ਆਇਆ, ਜਿਹੜਾ ਵਾਇਸਰਾਏ ਲਾਰਡ ਰੀਡਿੰਗ ਨੇ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲਨ ਲਈ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਸਰਕਾਰ ਉਸਦੀ ਮਿਆਦ ਛੇ ਸਾਲ ਵਧਾਉਣੀ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਅਸੈਂਬਲੀ ਨੇ ਪਾਸ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਇਹਨਾਂ ਸਫਲਤਾਵਾਂ ਨੇ ਸਵਰਾਜੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਧਾਇਆ। ਹੁਣ ਬਾਈਕਾਟ ਦੇ ਚਾਰ ਸੂਤਰੀ ਕਾਰਜ-ਕਰਮ ਦਾ ਕੋਈ ਮਹੱਤਵ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸੀ।
ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚੋਂ ਰਿਹਾ ਹੋਣ ਪਿੱਛੋਂ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਇਸ ਨਵੀਂ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਇਸ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਸਰਵੇ-ਸਰਵਾ ਬਣੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਮੰਸ਼ਾ ਦਾ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਸੀ। ਇਸ ਮੰਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਜੜਾਂ ਕਿਉਂਕਿ ਪਿਤਾ ਦੀ ਸਾਮੰਤੀ ਗੱਦੀ ਵਿਚ ਸਨ ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੇ ਬਡਰੂਪ ਹੁੰਦੇ-ਹੁੰਦੇ 'ਮਹਾਤਮਾਈ' ਦਾ ਧਾਰਮਕ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਸਵਰਾਜੀਆਂ ਦਾ ਵਧਿਆ ਹੋਇਆ ਪ੍ਰਭਾਵ ਉਸਨੇ ਕਿੰਜ ਸਹਿਣ ਕੀਤਾ ਹੋਏਗਾ? ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾੜਨ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।
ਗਾਂਧੀ ਧੁਨ ਦਾ ਪੱਕਾ ਤਾਂ ਸੀ ਹੀ। ਦੋ ਸਾਲ ਤੋਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਚਾਰ ਘੰਟੇ ਚਰਖਾ ਕੱਤਦਿਆਂ ਕੱਤਦਿਆਂ ਚਰਖਾ ਉਸਦਾ ਈਮਾਨ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਸੋ ਸਵਰਾਜੀਆਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਆਪਣੇ ਇਸ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਚਰਖੇ ਤੋਂ ਸੁਦਰਸ਼ਨ-ਚੱਕਰ ਦਾ ਕੰਮ ਲੈਣ ਦੀ ਸੋਚੀ।
ਜੂਨ 1924 ਵਿਚ ਕਾਂਗਰਸ ਮਹਾਸੰਮਤੀ ਦਾ ਜਿਹੜਾ ਸੰਮੇਲਨ ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ ਵਿਚ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਵਿਚ ਆਪਸੀ ਮੱਤਭੇਦ ਉਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ। ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਇਸ ਵਿਚ ਇਹ ਮਤਾ ਰੱਖਿਆ ਕਿ ਸਿਰਫ ਉਹੀ ਵਿਅਕਤੀ ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਗਜ ਸੂਤ ਲਾਜ਼ਮੀਂ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਕੱਤ ਕੇ ਕਾਂਗਰਸ ਕਮੇਟੀ ਨੂੰ ਦਏਗਾ।
ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੁਝਾਅ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਭਾਸ਼ਣ ਸਮਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੀ ਸੀ ਕਿ ਮੋਤੀ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਉਤਰ ਦੇਣ ਲਈ ਉਠ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ। ਉਹਨਾਂ ਪਹਿਲੀ ਗੱਲ ਇਹ ਕਹੀ ਕਿ 'ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਕਾਂਗਰਸ ਵਿਧਾਨ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਮੈਂਬਰ ਬਣਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਸੀਮਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮਹਾਸੰਮਤੀ ਅਧਿਕਾਰ ਸੀਮਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਮਤਾ ਪਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ।'
ਫੇਰ ਉਹਨਾਂ ਸੂਤ ਵਾਲੀ ਸ਼ਰਤ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਕਿਹਾ...“ਮੈਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ ਕਿ ਚਰਖਾ ਕੱਤਣ ਨਾਲ ਸਵਰਾਜ ਆਏਗਾ। ਗਾਂਧੀਜੀ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਅਹਿੰਸਾ ਨਹੀਂ, ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਪਸਤੌਲ ਹੈ। ਜੇ ਕੱਤਣ ਲਈ ਇੰਜ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਕ ਇੰਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕੱਤਾਂਗਾ। ਸਵਾਲ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਗਾਂਧੀਜੀ ਦੀ ਆਤਮਾ ਕੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਵੋਟ ਪਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਨਾ ਭੁੱਲਣਾ ਕਿ ਸਾਡੀ ਆਤਮਾ ਕੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ।”
ਦੇਸ਼ਬੰਧੁ ਚਿਤਰੰਜਨ ਦਾਸ ਨੇ ਵੀ ਸੁਝਾਅ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਤੇ ਵੋਟਿੰਗ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਰੇ ਸਵਰਾਜੀ ਵਾਕ ਆਊਟ ਕਰ ਗਏ।
ਵੋਟਾਂ ਵਿਚ ਚਰਖੇ ਦਾ ਸੁਝਾਅ 67 ਤੇ 37 ਵੋਟਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰ ਨਾਲ ਪਾਸ ਹੋਇਆ। ਪਰ ਸਵਰਾਜੀਆਂ ਦੀ ਗ਼ੈਰ-ਮੌਜ਼ੂਦਗੀ ਵਿਚ 37 ਵੋਟ ਵਿਰੋਧ ਵਿਚ ਪੈਣੇ ਬੜੀ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਸੀ। ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਸੁਝਾਅ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਿਆ ਤੇ ਸੰਮੇਲਨ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਅੱਗੇ ਪਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।
ਗਾਂਧੀ ਵਿਚ ਦਾਸ ਤੇ ਨਹਿਰੂ ਨੂੰ ਕਾਂਗਰਸ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢ ਦੇਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਦਾਸ ਤੇ ਨਹਿਰੂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸੰਸਦੀ ਕਾਰਜਾਂ ਲਈ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ। ਸਾਰੇ ਦਿਨ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਪਿੱਛੋਂ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਸਮਝੌਤਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਵਰਾਜੀਆਂ ਨੇ ਚਰਖੇ ਦੀ ਸ਼ਰਤ ਨੂੰ ਇਸ ਸੋਧ ਨਾਲ ਮੰਨ ਲਿਆ ਉਸ ਵਿਚੋਂ 'ਲਾਜ਼ਮੀਂ' ਦੀ ਸ਼ਰਤ ਕੱਢ ਕੇ ਸਵੈ ਇੱਛਾ ਤੇ ਤਿਆਗ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਕੱਤਣ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਪਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਇਸ ਦੇ ਬਦਲੇ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਕੌਂਸਿਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੇ ਦਿੱਲੀ ਤੇ ਕਾਕਨਾੜਾ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸੁਝਾਅ ਜਿਉਂ ਦੀ ਤਿਉਂ ਮੰਨ ਲਏ। ਇਸ ਸਮਝੌਤੇ ਪਿੱਛੋਂ ਦੋਹੇਂ ਸੁਝਾਅ ਸੰਮੇਲਨ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਹੋਏ ਤੇ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਪਾਸ ਹੋ ਗਏ। ਪਰ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਇਹ ਸਿਧਾਂਤਹੀਣ ਸਮਝੌਤਾ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੜਕਿਆ ਤੇ ਉਸਨੇ 3 ਜੁਲਾਈ 1924 ਦੇ 'ਯੰਗ ਇੰਡੀਆ' ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ...“ਪਹਿਲਾ ਸੁਝਾਅ ਜਿਹੜਾ ਚਰਖੇ ਬਾਰੇ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਚ 'ਲਾਜ਼ਮੀਂ' ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਸਿਲਸਿਲੇ ਦੀਆਂ ਹਾਰਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਮੇਰੀ ਪਹਿਲੀ ਹਾਰ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਸੁਝਾਅ ਜਿਹੜਾ ਬਾਈਕਾਟ ਸੰਬੰਧੀ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਚ ਮੇਰੀ ਅਸਲ ਹਾਰ ਹੋਈ ਹੈ।”
ਤੀਜਾ ਸੁਝਾਅ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਗੋਪੀ ਨਾਥ ਸਾਹਾ ਬਾਰੇ ਸੀ। ਉਸ ਵਿਚ ਵੀ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲਿਖ ਚੁੱਕਿਆ ਹਾਂ...ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਹਾਰ ਹੋਈ ਤੇ ਉਹ ਮੰਚ ਉੱਤੇ ਰੋ ਪਿਆ ਸੀ।
ਪਰ ਹਾਰ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਵਿਚ ਬਦਲਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਛੇਤੀ ਹੀ ਹੱਥ ਲੱਗ ਗਿਆ।
ਸਵਰਾਜੀਆਂ ਨੇ ਬੰਗਾਲ ਆਰਡੀਨੈਂਸ ਨੂੰ ਛੇ ਸਾਲ ਲਈ ਲਾਗੂ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸੁਝਾਅ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਪਰ ਵਾਇਸਰਾਏ ਲਾਰਡ ਰੀਡਿੰਗ ਨੇ 25 ਨਵੰਬਰ 1924 ਨੂੰ ਇਕ ਨਵਾਂ ਆਰਡੀਨੈਂਸ ਜਾਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਰੋਲਟ ਐਕਟ ਦੀ ਯਾਦ ਤਾਜ਼ਾ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕਿਸੇ ਵੀ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਗਿਰਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਤੁਰੰਤ ਅਮਲ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਕਲਕੱਤੇ ਵਿਚ ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ ਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਫੜ੍ਹ ਕੇ ਜੇਲ੍ਹੀਂ ਡੱਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਬੰਗਾਲ ਵਿਚ ਸਵਰਾਜ-ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਬੜਾ ਜ਼ੋਰ ਸੀ ਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਵੀ ਸਵਰਾਜ-ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਮੰਚ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਸਨੂੰ ਸਵਰਾਜ-ਪਾਰਟੀ ਉੱਤੇ ਹਮਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਜਦਕਿ ਹਮਲਾ ਦਰਅਸਲ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਸੀ। ਅਖ਼ੀਰ ਗਾਂਧੀ ਕਲਕੱਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪਰੀਵਰਤਨ-ਸ਼ੀਲਾਂ ਤੇ ਅਪਰੀਵਰਤਨ-ਸ਼ੀਲਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਸਰਕਾਰੀ ਦਮਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸਾਂਝਾ ਮੋਰਚਾ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਉਸਨੇ ਅਪਰੀਵਰਤਨ-ਸ਼ੀਲਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਦੀ ਹੈਸੀਅਤ ਨਾਲ ਸਵਰਾਜ-ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ, ਦਾਸ ਤੇ ਮੋਤੀ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਦੇ ਨਾਲ 16 ਨਵੰਬਰ 1924 ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸਮਝੌਤਾ ਕੀਤਾ।
ਇਸ ਸਮਝੌਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਖੱਦਰ ਪਾਉਣ ਤੇ ਚਰਖਾ ਕੱਤਣ ਨੂੰ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਮੈਂਬਰੀ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸ਼ਰਤ ਮੰਨ ਲਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਬਦਲੇ ਵਿਚ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਬਾਈਕਾਟ ਸੰਬੰਧੀ ਕੰਮ-ਕਾਜ ਛੱਡ ਕੇ ਨਵੇਂ ਰਚਨਾਤਮਕ ਕਾਰਜ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ 23 ਨਵੰਬਰ ਦੇ 'ਯੰਗ ਇੰਡੀਆ' ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ...“ਸੂਬਾਈ ਕੌਂਸਿਲਾਂ ਤੇ ਲੈਜੀਸਲੇਟਿਵ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿਚ ਸਵਾਰਾਜ ਪਾਰਟੀ ਕਾਂਗਰਸ ਵੱਲੋਂ ਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਅੰਗ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਜਾਰੀ ਰੱਖੇਗੀ ਤੇ ਇਸ ਕੰਮ ਲਈ ਆਪਣੇ ਨਿਯਮ ਆਪ ਬਣਾਏਗੀ ਤੇ ਫੰਡ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਤੇ ਖਰਚ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਵੀ ਆਪੁ ਹੀ ਕਰੇਗੀ।” ਇਹ ਵੀ ਲਿਖਿਆ, “ਇਸ ਸਮਝੌਤੇ ਨਾਲ ਸਵਰਾਜੀਆਂ ਤੇ ਅਪਰੀਵਰਤਨ-ਸ਼ੀਲਾਂ ਦੀ ਹੈਸੀਅਤ ਬਰਾਬਰ ਦੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਦਮਨ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਮਦਦ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।”
ਦਰਅਸਲ ਇਹ ਸਰਕਾਰੀ ਦਮਨ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਉਭਰਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ-ਵਾਦੀਆਂ ਤੇ ਗੁੱਝੇ-ਸਵਾਰਥਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਮੋਰਚਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਜਬਰਦਸਤ ਕਦਮ ਸੀ। ਮਹਾ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨੇਤਾ ਇੰਦੂ ਲਾਲ ਯਾਗਿਅਕ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਦਾ ਜਲੀਲ ਸਮਝੌਤਾ ਦੱਸਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ...“ਦੋਹੇਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਆਪਣੀ ਲੋਕ-ਸੇਵਾ ਤੇ ਵਿਧਾਨਿਕ ਵਿਰੋਧ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਹੀ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰਾਂ, ਕਾਰਖ਼ਾਨੇਦਾਰਾਂ ਤੇ ਸਰਮਾਏਦਾਰਾਂ ਦੀ ਆਰਥਕ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸਹਾਇਤਾ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰ ਸਕਦੀ, ਸੋ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਲੋੜ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਈ ਕਿ ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ-ਵਾਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਨੂੰ ਸਫੇਦ ਖੱਦਰ ਦੇ ਲਿਬਾਦੇ ਵਿਚ ਲੁਕਾਅ ਕੇ ਰੱਖੀਏ ਤਾਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਣਗਿਣਤ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ, ਨੌਜਵਾਨਾਂ, ਕਿਸਾਨਾਂ ਤੇ ਗਰੀਬ ਜਨਤਾ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਦੇ ਅਸਲੀ ਰੂਪ ਉੱਪਰ ਨਾ ਪੈ ਸਕੇ।”
ਦਸੰਬਰ 1924 ਵਿਚ ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ ਬੇਲਗਾਂਵ ਸੰਮੇਲਨ ਹੋਣਾ ਸੀ। ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਲਈ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਨਾਂ ਪੇਸ਼ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਵਿਗੜੀ ਪੜਤ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਗਾਂਧੀ ਦੁਚਿੱਤੀ ਵਿਚ ਸੀ ਕਿ ਇਸਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੇ ਜਾਂ ਨਾ ਕਰੇ, ਪਰ ਸਵਰਾਜੀਆਂ ਨਾਲ ਹੋਏ ਇਸ ਸਮਝੌਤੇ ਪਿੱਛੋਂ ਉਸਦੀ ਦੁਚਿੱਤੀ ਮੁੱਕ ਗਈ ਤੇ ਉਸਨੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣਨਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ।
ਇਸ ਸੰਮੇਲਨ ਵਿਚ ਇਕ ਮਤੇ ਰਾਹੀਂ ਕਲਕੱਤਾ ਸਮਝੌਤੇ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਤੇ ਬਾਈਕਾਟ ਸੰਬੰਧੀ ਕਾਰਜ-ਕਰਮ ਅੱਗੇ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸਵਰਾਜ-ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਕੌਂਸਿਲ ਪ੍ਰੋਗ਼ਰਾਮ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਹੀ ਮੰਨ ਲਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਇਹ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਅਖਿਲ ਭਾਰਤੀ ਚਰਖਾ ਸੰਘ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਕਰਕੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਘਰੇਲੂ ਉਦਯੋਗਾਂ ਨੂੰ ਸੰਗਠਿਤ ਕਰੇ।
ਮਤਲਬ ਇਹ ਕਿ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਕਾਂਗਰਸੀਆਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਕੇ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਚਨਾਤਮਕ ਕਾਰਜ ਲਈ ਰਾਜਨੀਤੀ ਤੋਂ ਸਨਿਆਸ ਲੈ ਲਿਆ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 21 ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਵਾਪਸ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਚ ਆਉਣ ਦਾ ਸਿਰਫ ਪੜਯੰਤਰ ਸੀ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਇਹ ਸਨਿਆਸ ਵੀ ਸੋਸ਼ਣ-ਪੀੜੀ ਜਨਤਾ ਦੇ ਗੁੱਸੇ, ਰੋਸੇ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਚਰਖਾ ਕੱਤਣ ਤੇ ਸੂਤ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਮੋੜ ਕੇ ਪ੍ਰਤੀਕਰਾਂਤੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦਾ ਸੋਚਿਆ-ਸਮਝਿਆ ਪੜਯੰਤਰ ਹੀ ਸੀ। ਇਹ ਵੀ ਇਕ ਰਾਜਨੀਤਕ ਚਾਲ ਸੀ ਤੇ ਗਾਂਧੀ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਨਿਭਾਅ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਇਹ ਮੰਗ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਕਾਂਗਰਸ ਮੁਕੰਮਲ-ਆਜ਼ਾਦੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਟੀਚਾ ਬਣਾਏ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਉਤਰ ਸੀ...“ਜੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਉਹੀ ਮੰਸ਼ਾ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਕੁਝ ਉਹ ਸਾਡੇ ਲਈ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ ਤੇ ਜੇ ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਈਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਸਾਨੂੰ ਸਮਾਨਤਾ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਤੋੜਨ ਦੇ ਬਜਾਏ ਇਹ ਬੜੀ ਵੱਡੀ ਸਫਲਤਾ ਹੈ।” 1921 ਵਿਚ ਜਿਸ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ੈਤਾਨੀ ਸਰਕਾਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਹ ਈਮਾਨਦਾਰ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ ਤੇ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਝੂਠੇ ਵਾਅਦਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ। ਸਾਮਰਾਜਵਾਦੀ ਇੰਗਲੈਂਡ ਨਾਲ ਗ਼ੁਲਾਮ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਜੇ ਕੋਈ ਸਮਾਨਤਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਸੀ ਤਾਂ ਉਹ ਸ਼ੇਰ ਤੇ ਬੱਕਰੀ ਵਾਲੀ ਸਮਾਨਤਾ ਹੀ ਸੀ—ਯਾਨੀ ਬੱਕਰੀ ਸ਼ੇਰ ਦੇ ਪੇਟ ਵਿਚ ਰਹੇਗੀ, ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ।
ਹੁਣ ਜਦੋਂ ਸਵਰਾਜ-ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਕਾਂਗਰਸ-ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਸਵਰਾਜੀਆਂ ਨੇ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਨੇਤਰੀਤਵ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਗਾਂਧੀ ਦੀਆਂ ਪੈੜਾਂ ਉੱਤੇ ਹੀ ਤੁਰਨਾ ਸੀ। ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪੈਰ-ਪੈਰ ਉੱਤੇ ਪਤਨ ਹੋਇਆ।
ਗਾਂਧੀ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਸਵਰਾਜੀਆਂ ਨੇ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿਚ ਇੰਡੀਪੈਂਡੇਂਟ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਕੇ ਨਾਲ ਰਲਾਅ ਲਿਆ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤਕ ਦੋਹਾਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਚੌਥਾਈ ਮੈਂਬਰ ਵਿਰੋਧ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਨੀਤੀ ਉੱਤੇ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਹੋਣਗੇ, ਕੋਈ ਅਜਿਹੀ ਨੀਤੀ ਸ਼ੁਰੂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਏਗੀ। ਇਹ ਇੰਡੀਪੈਂਡੇਂਟ ਪਾਰਟੀ ਪੂੰਜੀਪਤੀਆਂ ਤੇ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿੱਧ ਸੀ। ਸਵਰਾਜੀਆਂ ਦੇ ਨੇਤਾ ਮੋਤੀ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੰਗ ਉੱਤੇ ਸੰਸ਼ੋਧਨ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਕਿਹਾ...“ਮੈਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦਾ ਕਿ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹਕੂਮਤ ਦੀ ਪੋਟਲੀ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਸਾਨੂੰ ਫੜਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਏ, ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਸਹਿਯੋਗ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਆਏ ਹਾਂ। ਜੇ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਸਹਿਯੋਗ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗੇਗਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਅਸਲ ਵਿਚ ਉਸਦੇ ਹੀ ਆਦਮੀ ਹਾਂ।”
ਜਿਸ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਜੰਡੇ ਵਿਚ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਕੈਂਪ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਸ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਲੜਨ ਦੀ ਗੱਲ ਆਖੀ ਸੀ, ਉਹ ਵਿਧਾਨਕ ਵਿਰੋਧ ਤੋਂ ਤਿਲ੍ਹਕ ਕੇ ਕਿਰਿਆਤਮਕ ਸਹਿਯੋਗ ਉੱਤੇ ਉਤਰ ਆਈ ਸੀ। ਮਈ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਸਟੀਲ ਇੰਡਸਟਰੀ ਬਿੱਲ ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਅਸੈਂਬਲੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੰਮੇਲਨ ਹੋਇਆ। ਮਤਲਬ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਟਾਟਾ ਸਟੀਲ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਏ। ਸਵਰਾਜੀਆਂ ਨੇ, ਜਿਹੜੇ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਹਰ ਕਾਰਵਾਈ ਵਿਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪਾਉਣ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕਰਕੇ ਆਏ ਸਨ, ਇਸ ਬਿੱਲ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿਚ ਵੋਟ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਇਸ ਬਿੱਲ ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਜਿਹੜੀ ਸੰਮਤੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਮੋਤੀ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਸਮੇਤ ਪੰਜ ਸਵਰਾਜੀਆਂ ਨੇ ਉਸਦੀ ਮੈਂਬਰੀ ਵੀ ਸਵੀਕਰ ਕਰ ਲਈ। ਵਿੱਠਲਭਾਈ ਪਟੇਲ ਨੇ ਸੰਸ਼ੋਧਨ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਇਸ ਨਿਯਮ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਉਦਯੋਗਾਂ ਤਕ ਸੀਮਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਏ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿਚ ਘੱਟੋਘੱਟ ਦੋ ਤਿਹਾਈ ਪੂੰਜੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਹੋਏ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਮਜ਼ਦੂਰ ਨੇਤਾ ਐਮ.ਐਨ. ਜੋਸ਼ੀ ਨੇ ਇਹ ਸੰਸ਼ੋਧਨ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਸ ਸੰਰਕਸ਼ਣ ਨਾਲ ਟਾਟਾ ਕੰਪਨੀ ਨੂੰ ਜਿਹੜਾ ਲਾਭ ਹੋਏਗਾ, ਉਸ ਵਿਚ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਜਰਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਏ ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਨ ਵਿਚ ਸਵਰਾਜੀਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਰਾ ਵੀ ਸੰਕੋਚ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਇਆ।
ਐਲਾਨ-ਨਾਮੇ ਵਿਚ 98 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਸੋਸ਼ਿਤ-ਪੀੜੀ ਹੋਈ ਜਨਤਾ ਦੇ ਹਿਤਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨ ਦਾ ਜਿਹੜਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ 2 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਪੂੰਜੀਪਤੀਆਂ ਦੇ ਹਿਤ ਦੀ ਰਾਖੀ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ।
ਐਲਾਨ-ਨਾਮੇ ਵਿਚ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰਾਂ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਸੀ ਤੇ ਉਸੇ ਸੰਬੰਧੀ ਮਦ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ...“ਇਹ ਪਾਰਟੀ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਇਹ ਅਪੀਲ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਣਪੜ੍ਹ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ੱਕ-ਸ਼ੰਕਿਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾ ਦੇਣ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਸਵਰਾਜ ਲਈ ਪ੍ਰਯਤਨਸ਼ੀਲ ਹਨ, ਉਹ ਅਜਿਹੇ ਪਾਗਲਪਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਕਿ ਸਮਾਜ ਦੇ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਰਗ ਨੂੰ ਮੁੱਢੋਂ ਸਮਾਪਤ ਕਰਕੇ ਸੈਂਕੜੇ ਵਰ੍ਹੇ ਪੁਰਾਣੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦੀਆਂ ਬੁਨਿਆਦਾਂ ਢਾਅ ਦੇਣਗੇ। ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੀ ਪਾਰਟੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਿਆਂ ਵਾਲੀ ਬਰਾਬਰੀ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿਚ ਹੈ। ਪਰ ਉਹ ਨਿਆਂ ਵੀ ਕੀ ਨਿਆਂ ਹੋਏਗਾ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਅਨਿਆਂ ਕਰਨਾ ਪਏ।”
ਇੰਜ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਟ੍ਰਸਟੀਸ਼ਿਪ ਸਿਧਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਹੱਥ-ਪੈਰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਦੇਸ਼ਬੰਧੁ ਚਿਤਰੰਜਨ ਦਾਸ ਨੇ ਅਗਸਤ ਵਿਚ ਪ੍ਰੈੱਸ ਨੂੰ ਇਕ ਬਿਆਨ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸੂਬਿਆਂ ਵਿਚ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਉਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਕਿਹਾ, “ਪਰ ਲੈਜੀਸਿਲੇਟਿਵ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿਚ ਵੀ ਕੁਛ ਨਾ ਕੁਛ ਅਧਿਕਾਰ ਜ਼ਰੂਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਵਾਲ ਕਿ ਅਧਿਕਾਰ ਕਿੰਨਾ ਹੋਏ ਗੋਲਮੇਜ ਸੰਮੇਲਨ ਵਿਚ ਬਹਿਸ ਪਿੱਛੋਂ ਤੈਅ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।” ਭਾਵ ਇਹ ਕਿ ਪੂਰੇ ਅਧਿਕਾਰ 'ਕੁਛ ਨਾ ਕੁਛ' ਉੱਤੇ ਉਤਰ ਆਏ ਤੇ ਫੇਰ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ...“ਮੈਂ ਵਿਧਾਨਕ ਉੱਨਤੀ ਦਾ ਇਸ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਹਿਮਾਇਤੀ ਹਾਂ ਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰ ਦੇਣ ਦੀਆਂ ਵਧਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਦਾ ਉਸ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਡਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਹਾਂ—ਜਿੰਨਾ ਸਰਕਾਰ ਮੈਨੂੰ ਸਮਝ ਸਕਦੀ ਹੈ।...ਇਸ ਸਮੇਂ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦਾ ਅੰਦੋਲਨ, ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਤੀਬਰਤਾ ਨਾਲ ਫ਼ੈਲ ਰਿਹਾ ਹੈ।...ਮੈਂ ਉਮੀਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਜਲਦ ਤੋਂ ਜਲਦ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਤੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਮੇਰੇ ਦੱਸੇ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਜਾਣਗੇ ਤੇ ਆਪਸ ਵਿਚ ਏਕਤਾ ਕਰ ਲੈਣਗੇ।”
ਸੀ.ਆਰ. ਦਾਸ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਵੱਧ ਰਹੇ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ 'ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦਾ ਅੰਦੋਲਨ' ਦਾ ਗਲਤ ਨਾਂ ਦੇ ਕੇ ਇਕ ਪਾਸੇ 'ਕੁਛ ਨਾ ਕੁਛ' ਸੁਧਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਣ ਲਈ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜਵਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਡਰਵਾ ਦਿਖਾਇਆ ਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਕਿ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ ਤੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਪੂੰਜੀਪਤੀ ਇਸ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਇਕ ਹੋ ਜਾਣ।
ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲਨ ਲਈ ਜਿਹੜੇ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਦਾਸ ਦੇ ਬਿਆਨ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਸਮਰਥਣ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮੋਤੀ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਤਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਗਾਂਧੀ ਵਾਂਗ ਰਾਜ-ਨਿਸ਼ਠਾ ਵਿਚ ਪਲੇ ਮਾਡਰੇਟ ਤੇ ਰਾਜ-ਭਗਤ ਸਨ, ਪਰ ਚਿਤਰੰਜਨ ਦਾਸ ਤੇ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੂੰਜੀਪਤੀ ਵਰਗ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਨੇਤਾ ਸਨ। ਚੌਰੀਚੌਰਾ ਦੇ ਆਤਮ-ਸਮਰਪਣ ਤਕ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਾਡੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। ਪਰ ਹੁਣ ਜਦੋਂ ਮਜ਼ਦੂਰ-ਕਿਸਾਨ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਬਣ ਗਏ ਸਨ ਤੇ ਸਰਵਹਾਰਾ ਦੇ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਿਨੋਂ-ਦਿਨ ਵਧ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਕਰਾਂਤੀ ਵਿਰੋਧੀ ਮੋਰਚੇ ਨਾਲ ਜਾ ਮਿਲੇ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਰਾਹ ਛੱਡ ਕੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤੇ ਦੀ ਰਾਹ ਫੜ੍ਹ ਲਈ।
ਨਵੰਬਰ 1927 ਤੇ ਅਗਸਤ 1928 ਵਿਚ 'ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਕੇ ਨਾਮ ਖੁੱਲੀ ਚਿੱਠੀ' ਤੇ 'ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਔਰ ਨੋਜਵਾਨੋਂ ਕੇ ਆਂਦੋਲਨ', 'ਕਿਰਤੀ' ਵਿਚ ਦੋ ਲੇਖ ਛਪੇ। ਖੁੱਲੀ ਚਿੱਠੀ ਉੱਤੇ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ 22 ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਸਨ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿਚ ਕੇਦਾਰ ਨਾਥ ਸਹਿਗਲ, ਸੋਢੀ ਪਿੰਡੀ ਦਾਸ, ਅਬੱਦੁਲ ਮਜੀਦ ਤੇ ਬਾਬੂ ਸਿੰਘ ਬੀ.ਏ. ਨੈਸ਼ਨਲ ਆਦੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਦੂਜਾ ਲੇਖ 'ਕਿਰਤੀ' ਦੀ ਸੰਪਾਦਕੀ ਸੀ। ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਨੇ ਆਪਣੇ ਲੰਡਾਮੰਡੀ ਦੇ ਚੋਣ ਭਾਸ਼ਣ ਵਿਚ ਇਹ ਗੱਲ ਆਖੀ ਸੀ ਕਿ 'ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਨੌਜਵਾਨ ਬੋਲਸ਼ੇਵਿਕ ਹਨ ਤੇ ਲੇਨਿਨ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਨੇਤਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।' ਖੁੱਲੀ ਚਿੱਠੀ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਉਤਰ ਇਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਕਿ 'ਬੋਲਸ਼ੇਵਿਕ ਹੋਣਾ ਕੋਈ ਗੁਨਾਹ ਨਹੀਂ ਤੇ ਅੱਜ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਨੂੰ ਲੇਨਿਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋੜ ਹੈ। ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਗੱਲ ਕਹਿ ਕੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸੀ.ਆਈ.ਡੀ. ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਚ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਕਮੀਨੀ ਹਰਕਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ?' ਪਰ ਲਾਲਾ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਵਿਰੋਧ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਇਕ ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਣ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੇਨਿਨ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈ, ਖਤਰਨਾਕ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਕਹਿਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਹ ਵੀ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਕਿ 'ਜੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਹ ਰੁਪਏ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਮਿਲ ਜਾਏ ਤਾਂ ਝੱਗ ਵਾਂਗ ਬੈਠ ਜਾਣਗੇ।' ਸੰਪਾਦਕੀ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਉਤਰ ਇਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ...“ਇਸ ਦਾ ਕੀ ਮਤਲਬ ਹੈ? ਕੀ 50 ਰੁਪਏ ਦੀ ਖਾਤਰ ਆਪਣਾ ਆਦਰਸ਼ ਵੇਚ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹੀ ਲੇਨਿਨ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈ ਸਨ! ਕੀ ਲੇਨਿਨ ਦਾ ਏਨਾ ਹੀ ਦਰਜਾ ਸੀ! ਫੇਰ ਅਜਿਹੀ ਗੱਲ ਆਖੀ ਕਿਉਂ ਗਈ? ਸਿਰਫ ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਲਾਲਾ ਜੀ ਜਿੱਥੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਸਖ਼ਤ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ਹਿ ਦੇ ਰਹੇ ਨੇ, ਉੱਥੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਨਤਾ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ ਡੇਗਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵੀ ਕਰ ਰਹੇ ਨੇ?”
ਲਾਲਾ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਕ ਲੇਖ ਵਿਚ ਇਹ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਸੀ...“ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਦੇ ਗਰਮ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਤੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨੌਜਵਾਨ ਇਨਕਲਾਬ ਪਸੰਦ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਪਰਚਾਰ, ਸੰਪਤੀ ਦੇ ਲਈ ਖਤਰਨਾਕ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਵਰਗ ਸੰਘਰਸ਼ ਛਿੜ ਜਾਣ ਦਾ ਡਰ ਹੈ।”
ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਪੂੰਜੀਪਤੀ ਵਰਗ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਵਰਗ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਝੰਡਾ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਤੇ ਉਸਨੂੰ 'ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਪਰਜਾਤੰਤਰ ਸੰਘ' ਦੇ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਚੁੱਕ ਲਿਆ ਸੀ।
ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਵਾਮਪੰਥੀ ਅੰਦੋਲਨ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਇਕ ਭਿਆਨਕ ਭਰਮ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਜਨਤਾ ਵਿਚ ਆਪਣੀਆਂ ਜੜਾਂ ਨਹੀਂ ਜਮਾਅ ਸਕਿਆ ਤੇ ਅਖ਼ੀਰ ਖਿੱਲਰ-ਪੁੱਲਰ ਗਿਆ। ਅੱਜ ਖਿੱਲਾਰ ਦੀ ਜਿਹੜੀ ਸਥਿਤੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੈ। ਵਰਤਮਾਣ ਸਥਿਤੀ 'ਚੋਂ ਉਭਰਨ ਲਈ ਇਸ ਭਰਮ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤੇ ਬਾ-ਜ਼ਰੂਰ ਦੂਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਮੰਮਥ ਨਾਥ ਗੁਪਤ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ...“ਤਿਲਕ, ਅਰਵਿੰਦ, ਸਾਵਰਕਰ, ਸਾਨਿਆਲ ਵਰਗੇ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਰਚਾਰੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀਤਾ ਨੂੰ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਆਜ਼ਾਦ ਦੇ ਨੇਤਰੀਤਵ ਵਿਚ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਉਹ ਸਮਾਜਵਾਦ ਵੱਲ ਝੁਕ ਗਏ।” ਫੇਰ ਇਹ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਹੈ...“ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਅਜਿਹੇ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹਾਂ ਕਿ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਜਾਂ ਤਾਂ ਫਾਸਿਸਟਵਾਦ ਨੂੰ ਅਪਣਾਅ ਲਏਗਾ ਜਾਂ ਸਮਾਜਵਾਦ ਨੂੰ।” ਇਹ ਦੋਹੇਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਗਲਤ ਹਨ ਤੇ ਭਰਮ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਵੀ। ਜਦੋਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ ਦਾ ਨੇਤਰੀਤਵ ਬੁਰਜੁਆ ਵਰਗ ਦੇ ਬਜਾਏ ਸਰਵਹਾਰਾ ਵਰਗ ਭਾਵ ਉਸਦਾ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸੰਗਠਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀਤਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸਗੋਂ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਦਾ ਸਮਾਜਵਾਦ ਵਿਚ ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਾਸਿਸਟਵਾਦ ਵਿਚ ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਦਾ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਸਰਵਹਾਰਾ ਕਰਾਂਤੀ ਤੋਂ ਭੈਭੀਤ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਾਓ ਤਸੇ ਤੁੜ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ 'ਜਿਹੜਾ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਨਹੀਂ ਉਹ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਵੀ ਨਹੀਂ।' ਲੇਟਿਨ ਅਮਰੀਕਨ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀਆਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਉਹਨਾਂ ਕਿਹਾ ਸੀ...:
“ਇਹਨਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ, ਜਿਹੜੇ ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ ਤੇ ਸਾਮੰਤਵਾਦ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਹਨ, ਸਰਵਹਾਰਾ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਝੰਡਾ ਲਹਿਰਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਏਕਤਾ ਦਾ ਕਾਰਜ-ਕਰਮ ਅਪਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ ਦੇ ਪਾਲਤੂ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਸਾਰੇ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਜੁੱਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਰਾਸ਼ਟਰ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਿਵਾਉਣਾ ਹੈ ਕਿ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਕਿੰਨੀ ਦੇਸ਼-ਭਗਤ ਹੈ, ਕਿੰਨੀ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਪਸੰਦ ਹੈ ਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ-ਏਕਤਾ ਦੀ ਕਿੰਨੀ ਇਛੁੱਕ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਾਮਰਾਜਵਾਦੀਆਂ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਾਲਤੂ ਕੁੱਤਿਆਂ ਤੇ ਵੱਡੇ ਸਾਮੰਤੀ ਵਰਗ ਨੂੰ ਤੇ ਹੋਰ ਵੱਡੇ ਪੂੰਜੀਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਖੇੜਨ ਵਿਚ ਵੀ ਮਦਦ ਮਿਲੇਗੀ।”
ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸਾਥੀ ਤਿਲਕ, ਅਰਵਿੰਦ ਤੇ ਸਾਨਿਆਲ ਦੀ ਸੰਘਰਸ਼ਮਈ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸੱਚੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਸਨ—ਤੇ ਸਰਵਹਾਰਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਤੇ ਖਰੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਵੀ ਸਨ।...ਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪਿਆਰਾ ਗੀਤ ਸੀ...:

 ਦਿਲ ਸੇ ਜਾਏਗੀ ਨ ਮਰ ਕਰ ਭੀ ਵਤਨ ਕੀ ਉਲਫ਼ਤ
 ਮੇਰੀ ਮਿੱਟੀ ਸੇ ਭੀ ਖ਼ੁਸ਼ਬੂ-ਏ-ਵਤਨ ਆਏਗੀ।

ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਕਹਿਣ ਵਾਲੇ, ਸਿਰਫ ਨਾਂ ਦੇ ਹੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਪੱਟੀ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵਸਤੂ-ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਦੇਖਣ-ਸਮਝਣ ਤੋਂ ਅਸਮਰਥ ਸਨ ਤੇ ਅੱਜ ਤਕ ਅਸਮਰਥ ਹੀ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ, ਬੁਰਜੁਆ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦਾ ਸੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਝੰਡਾ ਚੁੱਕਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਆਜ਼ਾਦ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਚੁੱਕਿਆ ਤੇ ਆਹੂਤੀ-ਪਥ ਉੱਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧੇ।
  –––   –––   –––   –––